Прыметнік

§ 49. Асноўныя спосабы ўтварэння прыметнікаў

Даведваемся, якімі спосабамі ўтвараюцца прыметнікі: суфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным і складаннем.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паглядзі на словы мароз — марозны, вясёлы — невясёлы, дом — бяздомны, вечна + зялёны — вечназялёны. Кожны прыметнік з’явіўся ад іншага слова, але кожны — па-свойму: дзесьці дадалі суфікс, дзесьці прыстаўку, а дзесьці злучылі два словы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі спосабамі ўтвараюцца прыметнікі і як вызначыць спосаб утварэння?

01

Суфіксальны спосаб

Пры суфіксальным спосабе прыметнік утвараецца далучэннем суфікса да асновы ўтваральнага слова: мароз → марозны, іскры → іскрысты.

Часта ўжываюцца суфіксы -н-, -ав-, -ін- (-ын-), -іст-, -лів-. Пры далучэнні суфікса ў аснове могуць адбывацца змены: выпадзенне галоснага, чаргаванне зычных, аканне.

Паглядзім, як гэта працуе

Гаспадар → гаспадарлівы, сорам → сарамлівы; агонь → агністы, балота → балоцісты, голас → галасісты.

Сорам → сарамлівы: о не пад націскам пераходзіць у а. Агонь → агністы: выпадае галосны о. Балота → балоцісты: [т] чаргуецца з [ц].

02

Прыставачны спосаб

Пры прыставачным спосабе прыметнік утвараецца далучэннем прыстаўкі да ўтваральнага прыметніка: вясёлы → невясёлы, ваенны → антываенны.

Прыстаўкі не-, анты-, супер-, паза-, звыш- і інш. уносяць у значэнне прыметніка адценне адмаўлення, супрацьлегласці, высокай меры прыметы або часу.

Паглядзім, як гэта працуе

Супер + мабільны → супермабільны; паза + леташні → пазалеташні; анты + гуманны → антыгуманны.

Новы прыметнік утвораны ад прыметніка, суфікс не далучаецца: мяняецца толькі пачатак слова.

03

Прыставачна-суфіксальны спосаб

Пры прыставачна-суфіксальным спосабе да асновы ўтваральнага слова адначасова далучаюцца прыстаўка і суфікс: за + рэк(а) + н → зарэчны, без + дом + н → бяздомны.

Зарэчны — ‘які знаходзіцца за ракой’: такое значэнне ствараюць прыстаўка за- і суфікс -н- толькі разам. Пры ўтварэнні [к] чаргуецца з [ч]: рака — зарэчны.

Паглядзім, як гэта працуе

Ён не заўважаў, як мокрыя сняжынкі ліплі да бяскроўнага твару (Паводле М. Зарэмбы).

Бяскроўны ← без крыві: без- + кроў + -н-. Прыстаўка і суфікс далучыліся адначасова.

04

Утварэнне складаннем

Складаныя прыметнікі ўтвараюцца ад дзвюх асноў: словаскладаннем (мала + прыкметны → малапрыкметны, вечна + зялёны → вечназялёны), асноваскладаннем (чарн(ы) + а + бров(ы) → чарнабровы, ярк(і) + а + чырвон(ы) → ярка-чырвоны), асноваскладаннем з суфіксацыяй (дабр(ы) + а + якас(ць) + н → дабраякасны, вад(а) + а + плав(аць) + н → вадаплаўны).

Пры асноваскладанні асновы злучаюцца пры дапамозе злучальнага галоснага; у прыкладах табліцы — гэта а. Пры словаскладанні злучаюцца цэлыя словы, злучальны галосны не патрэбны.

Паглядзім, як гэта працуе

На шырокія цёмна-зялёныя лапы ёлкі; шматкаляровыя іскрыстыя агні гірляндаў.

Цёмна-зялёны: цёмн(ы) + а + зялён(ы) — асноваскладанне. Шматкаляровы: шмат + колер + ов — складанне з суфіксацыяй.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы ўтварэння прыметнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабШто далучаеццаПрыклад
суфіксальнысуфіксмарозны, іскрысты
прыставачныпрыстаўканевясёлы, антываенны
прыставачна-суфіксальныпрыстаўка і суфіксзарэчны, бяздомны
словаскладаннецэлае слова + словамалапрыкметны, вечназялёны
асноваскладаннеаснова + а + асновачарнабровы, ярка-чырвоны
асноваскладанне з суфіксацыяйаснова + а + аснова + суфіксдабраякасны, вадаплаўны
Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння прыметніка

  1. Падбіраем утваральнае слова

    Тлумачым значэнне: бяздомны — ‘без дому’, невясёлы — ‘не вясёлы’.

    бяздомны ← дом

  2. Параўноўваем словы

    Шукаем, якая частка далучылася да асновы ўтваральнага слова: прыстаўка, суфікс ці іншая аснова.

    без- + дом + -н-

  3. Называем спосаб

    Прыстаўка і суфікс далучыліся адначасова — прыставачна-суфіксальны спосаб.

    бяздомны — прыставачна-суфіксальны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якім спосабам утвораны прыметнік?

Падбяры ўтваральнае слова і размеркуй прыметнікі па спосабах утварэння.

Думай як філолаг

Слова ад слова

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 311. Ці можна лічыць прыметнік «лепшы» вытворным?

Зверыць разважанне

Не. Лепшы — гэта форма простай вышэйшай ступені параўнання прыметніка добры (добры — лепшы, як дрэнны — горшы). Форма ўтвараецца ад іншага кораня, але новага слова не ўзнікае: лепшы называе тую ж прымету, што і добры, толькі ў большай меры. Вытворныя ж словы — гэта новыя словы, утвораныя ад іншых пры дапамозе прыстаўкі, суфікса або складання.

Чаму «невясёлы» ўтвораны прыставачным спосабам, а «бяздомны» — прыставачна-суфіксальным? Абодва маюць прыстаўку.

Зверыць разважанне

Невясёлы ўтвораны ад прыметніка вясёлы: далучылася толькі прыстаўка не-. А прыметніка «домны» са значэннем ‘які мае дом’ няма, і слова бяздомны ўтворана ад назоўніка дом: да яго адначасова далучыліся прыстаўка без- і суфікс -н-.

Чаму пішацца «агністы», а не «агоністы»; «балоцісты», а не «балотісты»?

Зверыць разважанне

Пры ўтварэнні слоў у аснове адбываюцца змены. У слове агонь галосны о беглы (агонь — агню), таму пры далучэнні суфікса ён выпадае: агністы. У слове балота зычны [т] перад [і] чаргуецца з [ц’] (як у словах свята — свяціць): балоцісты.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Спосабы ўтварэння

    Прыметнікі ўтвараюцца суфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным спосабамі і складаннем.

  2. Суфіксальны

    Да асновы далучаецца суфікс: мароз → марозны, гаспадар → гаспадарлівы, смала → смалісты.

  3. Прыставачны

    Да прыметніка далучаецца прыстаўка: невясёлы, антываенны, супермабільны, пазаўчарашні.

  4. Прыставачна-суфіксальны

    Прыстаўка і суфікс далучаюцца адначасова: зарэчны, бяздомны, бяскроўны.

  5. Складанне

    Словаскладанне: вечназялёны; асноваскладанне: чарнабровы; асноваскладанне з суфіксацыяй: вадаплаўны.

  6. Змены ў аснове

    Пры ўтварэнні могуць выпадаць галосныя і чаргавацца гукі: агонь → агністы, балота → балоцісты.

Памятка: разбор па кроках

Бяздомны ← дом: без- + дом + -н- → прыстаўка і суфікс адначасова → прыставачна-суфіксальны спосаб.

  1. Падбяры ўтваральнае слова. Растлумач значэнне: зарэчны — ‘які за ракой’, значыць, утваральнае слова — рака.
  2. Параўнай вытворнае і ўтваральнае словы. Вызначы, што далучылася: за- + рэк- + -н-; [к] чаргуецца з [ч].
  3. Назаві спосаб утварэння. Прыстаўка і суфікс далучыліся адначасова — прыставачна-суфіксальны спосаб.

Цяпер растлумач: Якімі спосабамі ўтвараюцца прыметнікі і як вызначыць спосаб утварэння?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утвораны прыметнік «іскрысты»?
2. Які прыметнік утвораны прыставачным спосабам?
3. Які прыметнік утвораны прыставачна-суфіксальным спосабам?
4. Які прыметнік утвораны словаскладаннем?
5. Што злучае асновы ў прыметніку «ярка-чырвоны»?
6. Які прыметнік утвораны асноваскладаннем з суфіксацыяй?
7. Як утвараецца прыметнік ад слова «сорам» з суфіксам -лів-?
8. У якім прыметніку пры ўтварэнні выпаў галосны?
9. Якім спосабам утвораны прыметнік «пазаўчарашні»?
10. Які прыметнік з верша В. Рагаўцова ўтвораны ад дзеяслова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑