Прыметнік

§ 50. Прыметнікі з суфіксамі ацэнкі, сфера іх ужывання, правапіс

Знаёмімся з суфіксамі ацэнкі, якія дадаюць прыметнікам адценні ласкальнасці, памяншальнасці або павелічальнасці, і вучымся іх правільна пісаць і вымаўляць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: «цёплыя рукавіцы» і «цёпленькія рукавіцы», «доўгі тунэль» і «даўжэзны тунэль». Значэнне слоў амаль тое самае, але ў другім словазлучэнні адчуваецца пяшчота або здзіўленне. Гэта зрабілі суфіксы ацэнкі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія адценні значэння надаюць прыметнікам суфіксы ацэнкі і як іх правільна пісаць?

01

Ласкальнасць і памяншальнасць

Суфіксы ацэнкі надаюць значэнню прыметнікаў дадатковыя адценні. Адценне ласкальнасці або памяншальнасці (меншай меры якасці) надаюць суфіксы -еньк-, -эньк-, -аньк-, -ават-: новенькі, даражэнькі, свежанькі, нізкаваты.

Пасля мяккіх зычных пішацца -еньк- (новенькі, беленькі), пасля цвёрдых ж, ш, ч, р, ц — -эньк- (даражэнькі, старэнькі); у некаторых словах пасля цвёрдых — -аньк- (свежанькі).

Паглядзім, як гэта працуе

Цёплыя рукавіцы — цёпленькія рукавіцы; старая хата — старэнькая хата.

Цёпленькія, старэнькая выказваюць ласку, пяшчоту да прадмета. Нізкаваты абазначае меншую меру якасці: ‘крыху нізкі’.

02

Павелічальнасць

Адценне павелічальнасці (высокай меры якасці) надаюць суфіксы -ізн-, -эзн-, -озн-, -енн-, -энн-: вялізны, глыбачэзны, высозны, здаравенны, шырачэнны.

Пры далучэнні такіх суфіксаў у аснове могуць чаргавацца зычныя: высокі → высачэнны ([к] // [ч]), доўгі → даўжэзны ([г] // [ж]).

Паглядзім, як гэта працуе

Высокая вежа — высачэнная вежа; доўгі тунэль — даўжэзны тунэль; вялікая вольха — вялізная вольха.

Высачэнная — ‘вельмі высокая’, даўжэзны — ‘вельмі доўгі’, вялізная — ‘вельмі вялікая’.

03

Ласкальнасць і высокая мера якасці

Адценне ласкальнасці і высокай меры якасці адначасова надаюць суфіксы -утк-, -ютк-, -усеньк-, -юсеньк-: ціхуткі, бялюткі, ціхусенькі, малюсенькі.

Суфіксы -еньк-, -эньк-, -аньк-, -усеньк-, -юсеньк- пішуцца з мяккім знакам.

Паглядзім, як гэта працуе

Тонкі → танюткі, тоненькі, танюсенькі.

Танюткі і танюсенькі — ‘вельмі тонкі’ і пры гэтым з ласкай. У суфіксах -еньк-, -юсеньк- пасля н пішацца мяккі знак.

Параўноўваем і заўважаем

Адзін прыметнік — розныя адценні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметнікЗ суфіксам ацэнкіАдценне
цёплыцёпленькіласкальнасць
нізкінізкаватыменшая мера якасці
высоківысачэнныпавелічальнасць
доўгідаўжэзныпавелічальнасць
белыбялюткіласка і высокая мера
малымалюсенькіласка і высокая мера
04

Дзе ўжываюцца такія прыметнікі

Прыметнікі з суфіксамі ацэнкі шырока выкарыстоўваюцца ў мастацкім і гутарковым стылях. Яны выступаюць вобразным сродкам характарыстыкі персанажаў, прадметаў і з’яў.

У навуковым і афіцыйна-справавым стылях такія прыметнікі амаль не ўжываюцца: там важная дакладнасць, а не пачуцці.

Паглядзім, як гэта працуе

Язычок у вужыка чорненькі, вочкі малюсенькія, як макавінкі (А. Бароўскі).

Аўтар мастацкага тэксту праз суфіксы ацэнкі паказвае, які маленькі і сімпатычны вужык.

05

Гавары і пішы правільна

Націск у прыметніках з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк- падае на той склад, што і ў прыметніках, ад якіх яны ўтвораны: сла́бы (пад націскам першы склад) — сла́бенькі, малы́ (пад націскам другі склад) — мале́нькі, малады́ (пад націскам трэці склад) — маладзе́нькі.

Паглядзім, як гэта працуе

Бе́лы — бе́ленькі, сі́вы — сі́венькі, дро́бны — дро́бненькі.

У прыметніках бе́лы, сі́вы, дро́бны націскны першы склад — першы ён і ў формах з суфіксам -еньк-.

Прасочваем шлях

Як напісаць прыметнік з суфіксам ацэнкі

  1. Вызначаем суфікс і адценне

    Што выказвае слова: ласку, меншую ці высокую меру якасці?

    танюсенькі — -юсеньк-, ласка і высокая мера

  2. Правяраем мяккі знак

    Суфіксы -еньк-, -эньк-, -аньк-, -усеньк-, -юсеньк- пішуцца з ь.

    тоненькі, малюсенькі

  3. Выбіраем е ці э

    Пасля мяккага зычнага — -еньк-, пасля цвёрдага ж, ш, ч, р, ц — -эньк-, -энн-, -эзн-.

    новенькі, старэнькі, шырачэнны

  4. Ставім націск

    У прыметніках з -еньк-, -эньк-, -аньк- націск на тым самым складзе, што і ў зыходным слове.

    малы́ — мале́нькі

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якое адценне надае суфікс?

Вызначы суфікс ацэнкі і размеркуй прыметнікі па адценнях значэння.

Думай як філолаг

Навошта мове суфіксы ацэнкі?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішацца «новенькі», але «старэнькі»; «шырачэнны», але «здаравенны»?

Зверыць разважанне

Выбар е ці э ў суфіксе залежыць ад папярэдняга зычнага. Пасля мяккіх зычных пішацца е: нов[’]енькі, здарав[’]енны. Пасля цвёрдых ж, ш, ч, дж, р, ц, якія ў беларускай мове заўсёды цвёрдыя, пішацца э: старэнькі, шырачэнны.

Практ. 318. Як зменіцца тэкст пра сабаку Джэка, калі замяніць прыметнікі малая, кароткія, чорныя на маленькая, кароценькія, чорненькія?

Зверыць разважанне

Змест застанецца тым самым, але тэкст стане больш вобразным і цёплым. Суфіксы ацэнкі паказваюць, што аўтар ставіцца да Джэка з любоўю, ён здаецца меншым і мілейшым. Таму такія прыметнікі ўласцівыя мастацкаму і гутарковаму стылям.

Сябар кажа: «мала́дзенькі». Як растлумачыць яму, дзе павінен быць націск?

Зверыць разважанне

Па правіле націск у прыметніках з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк- падае на той самы склад, што і ў зыходным прыметніку. У слове малады́ пад націскам трэці склад, значыць, правільна маладзе́нькі. Так і сла́бы — сла́бенькі, малы́ — мале́нькі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Суфіксы ацэнкі

    Яны надаюць прыметнікам адценні ласкальнасці, памяншальнасці, павелічальнасці.

  2. Меншая мера і ласка

    Суфіксы -еньк-, -эньк-, -аньк-, -ават-: новенькі, даражэнькі, свежанькі, нізкаваты.

  3. Высокая мера

    Суфіксы -ізн-, -эзн-, -озн-, -енн-, -энн-: вялізны, глыбачэзны, высозны, здаравенны, шырачэнны.

  4. Ласка і высокая мера

    Суфіксы -утк-, -ютк-, -усеньк-, -юсеньк-: ціхуткі, бялюткі, ціхусенькі, малюсенькі.

  5. Мяккі знак

    Суфіксы -еньк-, -эньк-, -аньк-, -усеньк-, -юсеньк- пішуцца з мяккім знакам.

  6. Стыль і націск

    Такія прыметнікі ўласцівыя мастацкаму і гутарковаму стылям; націск у іх — як у зыходным прыметніку: сла́бы — сла́бенькі.

Памятка: разбор па кроках

Старая хата → стар- + -эньк- (пасля цвёрдага р — э, з ь) → старэнькая хата: адценне ласкальнасці.

  1. Вызначы адценне. Што выказвае прыметнік: ласку, меншую меру якасці, высокую меру ці ласку і высокую меру разам?
  2. Знайдзі суфікс ацэнкі. Па адценні вызначы суфікс: -еньк-, -ават-, -эзн-, -юсеньк- і г. д.; памятай пра мяккі знак у -еньк-, -эньк-, -аньк-, -усеньк-, -юсеньк-.
  3. Правер напісанне і націск. Пасля цвёрдага зычнага — э (старэнькі), пасля мяккага — е (новенькі); націск — на тым самым складзе: мале́нькі.

Цяпер растлумач: Якія адценні значэння надаюць прыметнікам суфіксы ацэнкі і як іх правільна пісаць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якое адценне надае прыметніку суфікс -ават-?
2. Які прыметнік мае адценне павелічальнасці?
3. Які суфікс надае адначасова ласкальнасць і высокую меру якасці?
4. У якім слове памылка?
5. Як правільна напісаць?
6. Які прыметнік утвораны ад слова «доўгі» з суфіксам павелічальнасці?
7. У якіх стылях шырока ўжываюцца прыметнікі з суфіксамі ацэнкі?
8. На які склад падае націск у слове «маленькі»?
9. У якім радзе ўсе прыметнікі маюць суфіксы павелічальнасці?
10. Што агульнае ў суфіксаў -еньк-, -эньк-, -аньк-, -усеньк-, -юсеньк-?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑