Вучымся вызначаць, калі ў прыметніках пішацца адна літара н, а калі — дзве (нн).
Па-руску мы пішам «деревянный», «стеклянный», а па-беларуску — драўляны, шкляны, з адной н. А вось лімонны, раённы, туманны пішуцца з дзвюма. Чаму? Усё залежыць ад таго, як утвораны прыметнік.
Калі ў прыметніках пішацца -н-, а калі -нн-?
Дзве літары нн пішуцца ў прыметніках, якія ўтвораны ад назоўнікаў з асновай на н пры дапамозе суфікса -н-: камень — каме́нны, акно — аконны.
Адна н належыць аснове назоўніка, другая — суфіксу.
Лімон + -н- → лімонны, раён + -н- → раённы, туман + -н- → туманны.
Асновы лімон-, раён-, туман- заканчваюцца на гук [н]; суфікс -н- дадае другую н.
Дзве літары нн пішуцца ў прыметніках, утвораных ад назоўнікаў на -мя пры дапамозе суфікса -янн-: племя — племянны, цемя — цемянны (але: полымя — палымяны).
Племянныя каровы; палымяная прамова.
Племянны — па правіле, з -янн-. Палымяны — выключэнне, яго трэба запомніць.
Дзве літары нн пішуцца ў прыметніках, утвораных пры дапамозе суфіксаў -енн-, -энн-: абед — абедзенны, страх — страшэнны.
Сюды ж адносяцца прыметнікі з суфіксамі ацэнкі -енн-, -энн-: здаравенны, высачэнны, шырачэнны.
На тоўстай галіне высачэннай яблыні вісяць Соніны арэлі (Паводле Т. Бунта).
Высачэнны ← высокі + -энн-: суфікс з дзвюма н. А ў слове Соніны — суфікс -ін- з адной н.
З адной літарай н пішуцца прыметнікі, утвораныя пры дапамозе суфіксаў -н-, -ан-, -ян-, -ін-, -ын-: хата — хатні, люстра — люстраны, гліна — гліняны, ліса — лісіны, шпак — шпачыны.
Суфікс -н- дае адну н, калі аснова назоўніка не заканчваецца на н: хата → хатні, калодзеж → калодзежны.
Драўляная хата; цагляны дом; саламяны капялюш; звярыны след.
Драўляны, цагляны, саламяны — суфікс -ян-; звярыны — суфікс -ын-: пішам адну н.
| Як утвораны | Пішам | Прыклады |
|---|---|---|
| аснова на н + -н- | нн | каменны, аконны, лімонны |
| назоўнік на -мя + -янн- | нн | племянны, цемянны |
| суфіксы -енн-, -энн- | нн | абедзенны, страшэнны |
| суфіксы -ан-, -ян- | н | люстраны, гліняны, палымяны |
| суфіксы -ін-, -ын- | н | лісіны, шпачыны |
| суфікс -н- (аснова не на н) | н | хатні, калодзежны |
Падбіраем назоўнік, ад якога ўтвораны прыметнік.
туманны ← туман
Ці заканчваецца аснова на н? Які суфікс далучыўся?
туман- (на н) + -н-
Аснова на н + -н-, -янн- (ад -мя), -енн-, -энн- → нн; -ан-, -ян-, -ін-, -ын-, -н- без н у аснове → н.
туманны — нн
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Цагляны ← цэгла: цагл- + суфікс -ян- → аснова не на н → адна н: цагляны дом.
Задача 1. Практ. 330. Размясці пункты плана тэксту пра Соню ў правільнай паслядоўнасці: Соніна градка; Прыезд на лецішча; Новы клопат; Пасадка радыскі; Яблыневы сад. Вызначы стыль тэксту.
1. Прыезд на лецішча. 2. Яблыневы сад. 3. Соніна градка. 4. Пасадка радыскі. 5. Новы клопат.
Тэкст належыць да мастацкага стылю: у ім ёсць героі, падзеі, вобразныя словы (зялёненькія лісточкі, высачэнная яблыня).
Праверце: пункты ідуць за падзеямі тэксту.
Задача 2. Апішы ў 3–4 сказах бабуліну хату або лецішча. Ужыві прыметнікі драўляны, гліняны, каменны, аконны (або іншыя з н/нн).
У бабулі драўляная хата з вялікім ганкам. Каля яе — каменная сцежка да студні. Аконныя рамы пафарбаваны ў белы колер, а на падаконніку стаяць гліняныя гаршчкі з кветкамі.
Праверце: драўляны, гліняны — суфікс -ян-, адна н; каменны, аконны — аснова на н + -н-, дзве н.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, як утвораны прыметнік, і размеркуй словы: з адной н або з дзвюма.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму «раённы» пішацца з нн, а «драўляны» — з адной н?
Раённы ўтвораны ад назоўніка раён, аснова якога заканчваецца на н, пры дапамозе суфікса -н-: адна н з асновы, другая — суфікс. Драўляны ўтвораны ад слова дрэва пры дапамозе суфікса -ян-, у якім адна н, а аснова на н не заканчваецца.
Па-руску пішам «деревянный», «стеклянный», а па-беларуску «драўляны», «шкляны». Ці можна правяраць беларускае напісанне па рускай мове?
Не. У беларускай мове суфіксы -ан-, -ян- заўсёды пішуцца з адной н: драўляны, шкляны, гліняны, люстраны. У рускай мове ў некаторых такіх словах пішацца нн. Таму беларускае напісанне правяраем па беларускім правіле: як утвораны прыметнік і які ў ім суфікс.
Чаму «племянны» пішацца з нн, а «палымяны» — з адной н, хоць абодва ўтвораны ад назоўнікаў на -мя?
Па правіле ад назоўнікаў на -мя прыметнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса -янн- і пішуцца з нн: племя — племянны, цемя — цемянны. Палымяны (ад полымя) — выключэнне, якое трэба запомніць.
Аснова назоўніка на н + суфікс -н- → нн: камень — каменны, акно — аконны, раён — раённы.
Ад назоўнікаў на -мя з суфіксам -янн- пішацца нн: племянны, цемянны.
Полымя — палымяны: пішацца адна н.
Прыметнікі з суфіксамі -енн-, -энн- пішуцца з нн: абедзенны, страшэнны, здаравенны.
Суфіксы -ан-, -ян-, -ін-, -ын- маюць адну н: люстраны, гліняны, лісіны, шпачыны.
Беларускія драўляны, шкляны, гліняны пішуцца з адной н, хоць у рускай мове — нн.
Раённы ← раён: аснова на н + суфікс -н- → нн: раённы цэнтр.
Цяпер растлумач: Калі ў прыметніках пішацца -н-, а калі -нн-?
Загрузка прагрэсу…