§ 54. Утварэнне і правапіс складаных прыметнікаў

Тлумачэнні, табліцы і разборы даступныя без JavaScript. Для трэніровак, праверкі адказаў і захавання тэксту ўключы JavaScript.

Спосабы ўтварэння

Складаныя прыметнікі ўтвараюцца наступнымі спосабамі:

асноваскладання: беларуск(і) + руск(і) → беларуска-рускі;
асноваскладання і суфіксацыі: кругл(ы) + год → круглагадовы;
словаскладання: вечна + зялёны → вечназялёны.

Пры асноваскладанні часткі звычайна злучаюцца злучальным галосным -а-: шэр(ы) + -а- + блакітн(ы) = шэра-блакітны. Калі да складзеных асноў дадаецца яшчэ і суфікс, спосаб называецца асноваскладаннем і суфіксацыяй: бел(ы) + -а- + снег + -н- = беласнежны. Пры словаскладанні злучаюцца цэлыя словы: высока + развіты = высокаразвіты.

Паглядзім, як гэта працуе

Бела-ружовы, чужаземны, малавядомы.

Бела-ружовы: бел(ы) + -а- + ружов(ы) — асноваскладанне. Чужаземны ← чужая зямля: асновы злучаны праз -а- і дададзены суфікс -н- — асноваскладанне і суфіксацыя. Малавядомы: мала + вядомы — словаскладанне.

Калі пішуцца разам

Складаныя прыметнікі пішуцца разам, калі ўтвораны:

ад складаных назоўнікаў, якія пішуцца разам: вадалазны ← вадалаз;
ад словазлучэнняў: звонкагалосы ← звонкі голас, у тым ліку ад геаграфічных назваў, якія па форме з’яўляюцца словазлучэннямі: ціхаакіянскі ← Ціхі акіян;
ад спалучэнняў слоў, што адказваюць на пытанні дзе? куды? калі? як?, з прыметнікамі: высокаадукаваны ← высока + адукаваны.

Паглядзім, як гэта працуе

Ціхаплынны ← ціхая плынь; белагаловы ← белая галава; вечназялёны ← вечна зялёны.

У словазлучэнні адно слова залежыць ад другога (ціхая — якая плынь?), таму прыметнік ад яго пішацца разам. Вечна — як? — адказвае на пытанне як?, таму вечназялёны таксама разам.

Галосныя ў першай частцы

Першая частка складанага прыметніка пішацца па агульных правілах акання: о, э пішуцца толькі тады, калі першая частка захоўвае свой націск.

Шыракалісты, драбналісты: першая частка ненаціскная, таму пішацца а. Шырокавядомы, дробнамаштабны: першая частка вымаўляецца з дадатковым (пабочным) націскам, таму о захоўваецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Хвойныя, шыракалістыя і драбналістыя лясы (Я. Сіпакоў).

Шыракалісты ← шырокі ліст, драбналісты ← дробны ліст: ненаціскны о ў першай частцы перадаецца літарай а.

Калі пішуцца праз злучок

Складаныя прыметнікі пішуцца праз злучок, калі ўтвораны:

ад складаных назоўнікаў, якія пішуцца праз злучок: унтэр-афіцэрскі ← унтэр-афіцэр, давыд-гарадоцкі ← Давыд-Гарадок;
ад двух і больш прыметнікаў, якія абазначаюць раўнапраўныя паняцці (паміж імі можна паставіць злучнік і): хіміка-біялагічны ← хімічны і біялагічны, лірыка-драматычны ← лірычны і драматычны;

а таксама калі абазначаюць:

якасці з дадатковым адценнем колеру, смаку: цёмна-сіні, горка-салёны;
напрамкі свету: паўночна-ўсходні, паўднёва-заходні;
геаграфічныя назвы з першай часткай Усходне-, Заходне-, Паўднёва-, Паўночна-: Заходне-Сібірская раўніна, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка.

Паглядзім, як гэта працуе

Цёмна-вішнёвы, чорна-карычневы ці светла-жоўты — у залежнасці ад таго, дзе пасяліўся князь грыбоў.

Усе тры прыметнікі абазначаюць колер з дадатковым адценнем, таму пішуцца праз злучок.

Параўноўваем і заўважаем

Разам ці праз злучок?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Аснова прыметніка	Як пішам	Прыклад
словазлучэнне (адно слова залежыць ад другога)	разам	звонкагалосы
слова на пытанне як? дзе? калі? + прыметнік	разам	высокаадукаваны
раўнапраўныя прыметнікі (можна ўставіць і)	праз злучок	хіміка-біялагічны
колер або смак з адценнем	праз злучок	горка-салёны
напрамак свету	праз злучок	паўднёва-заходні
назоўнік, што пішацца праз злучок	праз злучок	унтэр-афіцэрскі

Паўднёва-, паўночна-, усходне-, заходне-

Складаны прыметнік з першай часткай паўднёва-, паўночна-, усходне-, заходне- пішацца праз злучок, калі абазначае напрамак свету або геаграфічную назву, і разам, калі не абазначае ні напрамку свету, ні геаграфічнай назвы.

Што абазначае	Як пішацца	Прыклад
напрамак свету	праз злучок	паўночна-заходні вецер
геаграфічную назву	праз злучок	Усходне-Еўрапейская раўніна
іншае	разам	усходнееўрапейская аўчарка

Паглядзім, як гэта працуе

Паўднёва-Кітайскае мора — паўднёваславянскія мовы.

Паўднёва-Кітайскае мора — геаграфічная назва, таму праз злучок. Паўднёваславянскія мовы — гэта не напрамак свету і не назва, а прымета моў, таму разам.

Прасочваем шлях

Як вызначыць напісанне складанага прыметніка

Знаходзім, ад чаго ўтвораны прыметнік
Аднаўляем словазлучэнне ці пару слоў, з якіх ён складаецца.
звонкагалосы ← звонкі голас
Правяраем, ці раўнапраўныя часткі
Калі паміж часткамі можна ўставіць і — пішам праз злучок; калі адна частка залежыць ад другой — разам.
лірычны і драматычны → лірыка-драматычны
Правяраем асаблівыя выпадкі
Адценне колеру і смаку, напрамкі свету, геаграфічныя назвы з Усходне-, Заходне-, Паўднёва-, Паўночна- пішуцца праз злучок.
светла-зялёны, паўночна-ўсходні
Правяраем першую частку
Ненаціскны о ў першай частцы пішацца як а.
шырокі ліст → шыракалісты

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12

Практ. 335. Якім спосабам утвораны прыметнік «вечназялёны» (вечна + зялёны)?

Практ. 336. Якім спосабам утвораны прыметнік «бела-ружовы»?

Практ. 336. Якім спосабам утвораны прыметнік «аднатонны» (адзін тон)?

Практ. 337. Як пішацца прыметнік: бела(?)галовы хлопчык?

Практ. 337. Устаў літару ў першую частку складанага прыметніка: шыр..калістыя лясы.

Практ. 338. Як пішацца прыметнік: цёмна(?)вішнёвы баравік?

Практ. 338. Як пішацца прыметнік: нова(?)народжаны шампіньёнчык?

Практ. 338. Устаў прапушчаную літару: восен..скае лісце, чэрвен..ская трава.

Практ. 340. Як пішацца: паўночна(?)заходні вецер?

Практ. 340. Як пішацца: паўднёва(?)славянскія мовы?

Практ. 340. Як пішацца: Паўднёва(?)Кітайскае мора?

Практ. 341. Утвары складаны прыметнік і дапасуй яго: дробныя (бледны, ружовы) кветачкі.

Задача 1. Практ. 339. Складзі невялікае мастацкае апісанне грыба сыраежкі (3–4 сказы) для школьнай насценгазеты «Восеньскі лес». Выкарыстай не менш за тры складаныя прыметнікі.

Зверыць з прыкладам адказу

На ўзлеску пад бярозай схавалася сыраежка. Яе ярка-чырвоны капялюшык блішчыць пасля дажджу, а пласціначкі пад ім белаватыя, ружова-белыя. Тонкая беласнежная ножка ледзь трымае шырокі капялюшык. Побач расце яшчэ адна, светла-ліловая, нібы малодшая сястрычка.

Праверце: ярка-чырвоны, ружова-белы, светла-ліловы — адценні колеру, праз злучок; беласнежны ← белы снег, разам.

Задача 2. Аднакласнік напісаў у чаце класа: «Заўтра паўночна заходні вецер, надзеньце цёмнасінія курткі і бела-снежныя шапкі не трэба». Знайдзі і выпраў памылкі ў складаных прыметніках, растлумач кожную.

Зверыць з прыкладам адказу

Заўтра паўночна-заходні вецер, надзеньце цёмна-сінія курткі, а беласнежныя шапкі не трэба.

Паўночна-заходні — напрамак свету, праз злучок; цёмна-сіні — колер з адценнем, праз злучок; беласнежны ← белы снег, ад словазлучэння, разам.

Задача 3. Ты рыхтуеш подпісы да фота з летняга падарожжа. Утвары складаныя прыметнікі і запішы подпісы: (Усходне, Еўрапейская) раўніна з самалёта; (сіні, зялёны) хвалі возера; (густы ліст) дуб каля сядзібы.

Зверыць з прыкладам адказу

Усходне-Еўрапейская раўніна з самалёта. Сіне-зялёныя хвалі возера. Густалісты дуб каля сядзібы.

Праверце: Усходне-Еўрапейская — геаграфічная назва, праз злучок і з вялікай літары; сіне-зялёны — раўнапраўныя колеры (сіні і зялёны), праз злучок; густалісты ← густы ліст, ад словазлучэння, разам; ненаціскны о ў першай частцы — а.

Запісаць свой адказ

Загаловак або тэмаПлан або апорныя словыМой адказ

Я растлумачыў(-ла), чаму выбраны менавіта такі адказ.Мае прыклады адпавядаюць правілу або тэме.Я праверыў(-ла) словы, канчаткі і знакі прыпынку.

Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.

Трэнажор · 12 картак

Разам ці праз злучок?

Прачытай складаны прыметнік (на месцы (?) — разам ці злучок) і вызначы, як ён пішацца. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Чаму злучок то ёсць, то няма?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму «паўночна-заходні вецер» пішацца праз злучок, а «паўночнаеўрапейская культура» — разам, хоць першая частка аднолькавая?

Зверыць разважанне

Правапіс залежыць ад таго, што абазначае прыметнік. Паўночна-заходні называе напрамак свету — такія прыметнікі пішуцца праз злучок. Паўночнаеўрапейская культура — гэта не напрамак свету і не геаграфічная назва, а прымета культуры, таму прыметнік пішацца разам.

Чаму пішам «шыракалісты», але «шырокавядомы»? Абодва ж ад слова шырокі.

Зверыць разважанне

Шыракалісты ўтвораны ад словазлучэння шырокі ліст; першая частка ў ім ненаціскная, і па правіле акання ненаціскны о перадаецца літарай а. У слове шырокавядомы першая частка шырока — асобнае слова (як?), яна захоўвае свой дадатковы націск, таму о застаецца. Так сама драбналісты, але дробнамаштабны.

Як адным пытаннем праверыць, ці трэба злучок у прыметніку «беларуска-рускі» і ці трэба ён у слове «беласнежны»?

Зверыць разважанне

Пытаемся, ці можна паставіць паміж часткамі злучнік і. Беларускі і рускі (слоўнік) — можна, часткі раўнапраўныя, таму беларуска-рускі праз злучок. Белы і снег — нельга: белы снег — словазлучэнне, дзе адно слова залежыць ад другога, таму беласнежны пішацца разам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

Тры спосабы
Складаныя прыметнікі ўтвараюцца асноваскладаннем (беларуска-рускі), асноваскладаннем і суфіксацыяй (круглагадовы), словаскладаннем (вечназялёны).
Разам — ад словазлучэння
Прыметнік ад словазлучэння ці разам напісанага назоўніка пішацца разам: звонкагалосы, ціхаакіянскі, вадалазны.
Разам — з як? дзе? калі?
Спалучэнне слова, што адказвае на пытанні дзе? куды? калі? як?, з прыметнікам дае напісанне разам: высокаадукаваны, малавядомы.
Праз злучок — раўнапраўныя часткі
Калі паміж часткамі можна паставіць і, пішам праз злучок: хіміка-біялагічны, бела-ружовы.
Праз злучок — адценні і напрамкі
Адценне колеру і смаку, напрамкі свету і геаграфічныя назвы з Усходне-, Заходне-, Паўднёва-, Паўночна- пішуцца праз злучок.
Аканне ў першай частцы
Ненаціскны о ў першай частцы перадаецца літарай а: шыракалісты, драбналісты; з пабочным націскам — шырокавядомы.

Памятка: разбор па кроках

Звонкагалосы ← звонкі голас → адно слова залежыць ад другога → пішам разам.

Знайдзі, ад чаго ўтвораны прыметнік. Аднаві словазлучэнне ці пару слоў: звонкагалосы ← звонкі голас, лірыка-драматычны ← лірычны і драматычны.
Вызнач сувязь паміж часткамі. Адно слова залежыць ад другога (звонкі — які голас?) — пішам разам; паміж часткамі можна ўставіць і — праз злучок.
Правер асаблівыя выпадкі і запішы. Адценне колеру, смаку, напрамак свету, геаграфічная назва — праз злучок: цёмна-сіні, паўночна-ўсходні, Заходне-Сібірская раўніна.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца складаныя прыметнікі і ад чаго залежыць іх напісанне разам або праз злучок?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утвораны прыметнік «круглагадовы»?

СловаскладаннемАсноваскладаннемАсноваскладаннем і суфіксацыяйСуфіксацыяй

2. Які прыметнік утвораны словаскладаннем?

ВысокаразвітыШэра-блакітныБеласнежныЧужаземны

3. У якім радзе ўсе прыметнікі пішуцца разам?

Цёмна(?)сіні, звонка(?)галосыГорка(?)салёны, вада(?)лазныПаўднёва(?)заходні, ціха(?)акіянскіЗвонка(?)галосы, вечна(?)зялёны

4. Чаму прыметнік «хіміка-біялагічны» пішацца праз злучок?

Абазначае адценне колеруАбазначае раўнапраўныя паняцці: хімічны і біялагічныУтвораны ад словазлучэнняАбазначае напрамак свету

5. Які прыметнік напісаны правільна?

Светла-зялёныСветлазялёныСветла зялёныСветла-зялёна

6. Як пішацца «усходне(?)еўрапейская аўчарка»?

Усходне-еўрапейскаяУсходнееўрапейскаяУсходне еўрапейскаяУсходне-Еўрапейская

7. Які прыметнік утвораны ад геаграфічнай назвы-словазлучэння і пішацца разам?

Паўднёва-АфрыканскаяДавыд-гарадоцкіЦіхаакіянскіЗаходне-Сібірская

8. У якім слове ў першай частцы трэба пісаць а?

Шыр..кавядомыДр..бнамаштабныВыс..каразвітыДр..бналісты

9. Чаму «давыд-гарадоцкі» пішацца праз злучок?

Абазначае напрамак светуУтвораны ад назвы Давыд-Гарадок, якая пішацца праз злучокАбазначае адценне смакуУтвораны словаскладаннем

10. У якім сказе ёсць памылка?

Над возерам дзьмуў паўночна-ўсходні вецер.Мы купілі беларуска-рускі слоўнік.На ўзлеску рос бела-снежны рамонак.Яблык быў кісла-салодкі на смак.

Разам ці праз злучок?

Як вызначыць напісанне складанага прыметніка

Знаходзім, ад чаго ўтвораны прыметнік

Правяраем, ці раўнапраўныя часткі

Правяраем асаблівыя выпадкі

Правяраем першую частку

Спрабуем і тлумачым

Разам ці праз злучок?

Чаму злучок то ёсць, то няма?

6 галоўных высноў

Тры спосабы

Разам — ад словазлучэння

Разам — з як? дзе? калі?

Праз злучок — раўнапраўныя часткі

Праз злучок — адценні і напрамкі

Аканне ў першай частцы