Прыметнік

§ 55. Правапіс не (ня) з прыметнікамі

Вучымся вызначаць, калі не (ня) з прыметнікамі пішацца разам, а калі асобна, і паўтараем усё, што вывучылі пра прыметнік.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «Сёння было нескладанае заданне» і «Сёння было не складанае, а простае заданне». Словы амаль тыя самыя, а не ў першым сказе пішацца разам, у другім — асобна. Справа ў тым, ці ёсць у сказе супрацьпастаўленне.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі не (ня) з прыметнікамі пішацца разам, а калі асобна?

01

Успамінаем: не (ня) з назоўнікамі

Не (ня) з назоўнікамі пішацца разам, калі слова не ўжываецца без не (ня) або калі назоўнік можна замяніць сінонімам без не (ня); асобна — калі ёсць супрацьпастаўленне.

Гэтыя ж прыкметы дапамагаюць і з прыметнікамі. Форма ня пішацца ў ненаціскным складзе непасрэдна перад націскным: нянавісць, няволя; у астатніх выпадках — не: недахоп, непрыяцель.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Недахоп, незабудка, нянавісць. 2. Непрыяцель — вораг; няволя — прыгнёт. 3. Не ласка, а злосць; не праўда, а хлусня.

У першай групе словы без не не ўжываюцца — разам. У другой назоўнікі можна замяніць сінонімамі без не — разам. У трэцяй ёсць супрацьпастаўленне з а — асобна.

02

Калі не (ня) пішацца разам

Не (ня) з прыметнікамі пішацца разам:

  • калі прыметнік не ўжываецца без не (ня): непахісны, няспынны;
  • калі прыметнік можна замяніць сінонімам без прыстаўкі не- (ня-): невялікі (малы), няправільны (памылковы).
Паглядзім, як гэта працуе

Небагаты чалавек — бедны чалавек; невялікая пляцоўка — малая пляцоўка; нескладанае заданне — простае заданне.

Прыметнік з не- можна замяніць сінонімам без не-: небагаты — бедны. Тут не- — прыстаўка, якая стварае новае слова, таму пішацца разам. Пары слоў небагаты — бедны — гэта сінонімы, а багаты — бедны — антонімы.

03

Калі не пішацца асобна

Не з прыметнікамі пішацца асобна:

  • калі ёсць ці падразумяваецца супрацьпастаўленне: не шырокі, а вузкі пояс;
  • калі з прыметнікамі ўжываюцца словы далёка не, зусім не, ніколькі не, нічуць не: ніколькі не цікавы, нічуць не салодкі.
Паглядзім, як гэта працуе

Не багаты, а бедны чалавек; не вялікая, а малая пляцоўка; не складанае, а простае заданне.

У кожным спалучэнні адна прымета адмаўляецца, а другая сцвярджаецца (злучнік а). Не тут — часціца, якая адмаўляе, таму пішацца асобна.

Параўноўваем і заўважаем

Разам ці асобна?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыкметаЯк пішамПрыклад
без не (ня) не ўжываеццаразамнепахісны, няспынны
ёсць сінонім без не (ня)разамневялікі (малы)
ёсць супрацьпастаўленне з аасобнане шырокі, а вузкі
ёсць далёка не, зусім неасобназусім не цяжкі
ёсць ніколькі не, нічуць неасобнанічуць не салодкі
04

Не (ня) ў фразеалагізмах і тэксце

Прыметнікі з прыстаўкай не- (ня-) часта ўваходзяць у фразеалагізмы і робяць апісанне больш дакладным.

  • птушка невысокага палёту — нязначны, малаважны чалавек;
  • нячыстая сіла прынесла — хто-небудзь недарэчы, не ў пару прыходзіць;
  • з нялёгкім сэрцам — у прыгнечаным настроі, з неспакоем;
  • задача з многімі невядомымі — даволі складаная праблема.
Паглядзім, як гэта працуе

Вёска Швакшты малая — крыху большая за пяцьдзясят двароў (Паводле З. Прыгодзіча).

Прыметнік малая можна замяніць сінонімам з прыстаўкай не-: невялікая. Супрацьпастаўлення тут няма, а невялікая = малая, таму не- пішацца разам.

05

Правяраем сябе: прыметнік

Прыметнік — самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія? чый? чыя? чыё? чые?

  • Паводле значэння і граматычных прымет прыметнікі бываюць якасныя (добры, сіні), адносныя (шаўковы пояс) і прыналежныя (мамін голас).
  • Адносныя і прыналежныя прыметнікі могуць пераходзіць у якасныя: залатое жыта — залатыя рукі.
  • Якасныя прыметнікі маюць вышэйшую і найвышэйшую ступені параўнання.
  • Прыналежныя прыметнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-) ад назоўнікаў мужчынскага роду (дзедаў кот) і -ін- (-ын-) ад назоўнікаў жаночага роду (Марылін букет).
Паглядзім, як гэта працуе

Душа пятага ляцела ў высокім сінім-сінім небе сярод белых-белых аблокаў (Паводле Т. Бунта).

Высокі, сіні, белы — якасныя прыметнікі; паўтор сінім-сінім, белых-белых узмацняе прымету.

Прасочваем шлях

Як вызначыць напісанне не з прыметнікам

  1. Шукаем супрацьпастаўленне

    Ці ёсць у сказе злучнік а або прымета, якая сцвярджаецца замест адмоўнай?

    не шырокі, а вузкі пояс → асобна

  2. Шукаем словы-ўзмацняльнікі

    Далёка не, зусім не, ніколькі не, нічуць не патрабуюць асобнага напісання.

    ніколькі не цікавы → асобна

  3. Правяраем сінонімам

    Калі прыметнік з не можна замяніць сінонімам без не або ён без не не ўжываецца — пішам разам.

    невялікі = малы → разам

  4. Выбіраем не ці ня

    Ня — у ненаціскным складзе перад націскным, у астатніх выпадках — не.

    нямо́глы, але невядо́мы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Не з прыметнікамі: разам ці асобна?

Прачытай спалучэнне і вызначы, як пішацца не (ня) з прыметнікам. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Адна часціна — два напісанні

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму «небагаты чалавек» пішацца разам, а «не багаты, а бедны чалавек» — асобна? Якую ролю выконвае не ў кожным выпадку?

Зверыць разважанне

У спалучэнні небагаты чалавек не- — прыстаўка: яна стварае новае слова з новым значэннем (небагаты = бедны), таму пішацца разам. У спалучэнні не багаты, а бедны не — часціца: яна адмаўляе адну прымету, каб сцвердзіць другую. Адмаўленне пры супрацьпастаўленні пішацца асобна.

Чаму ў фразеалагізмах пішам «нячыстая сіла», але «птушка невысокага палёту»?

Зверыць разважанне

Выбар не ці ня залежыць ад націску. Ня пішацца ў ненаціскным складзе непасрэдна перад націскным: ня-чы́-стая. У слове не-вы-со́-кага паміж прыстаўкай і націскным складам ёсць яшчэ адзін склад, таму пішацца не.

Практ. 345. У тэксце сказана: «з акуратнымі нізкімі платамі». Што значыць слова плот па-беларуску і па-руску?

Зверыць разважанне

Па-беларуску плот — гэта агароджа вакол двара ці агарода (па-руску забор). Па-руску плот — гэта збітыя бярвенні для перапраўкі па вадзе, па-беларуску такая прылада называецца плыт. Такія словы падобныя па гучанні, але розныя па значэнні, таму іх трэба правяраць па слоўніку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Разам — без не не ўжываецца

    Калі прыметнік без не (ня) не ўжываецца, пішам разам: непахісны, няспынны.

  2. Разам — ёсць сінонім

    Калі прыметнік з не (ня) можна замяніць сінонімам без не, пішам разам: невялікі (малы), няправільны (памылковы).

  3. Асобна — супрацьпастаўленне

    Пры супрацьпастаўленні не пішацца асобна: не шырокі, а вузкі пояс.

  4. Асобна — узмацняльныя словы

    Са словамі далёка не, зусім не, ніколькі не, нічуць не прыметнік пішацца асобна: ніколькі не цікавы.

  5. Не ці ня

    Ня пішацца ў ненаціскным складзе перад націскным: нядбалы, нямоглы; інакш — не: невядомы, неабсяжны.

  6. Прыметнік — паўтарэнне

    Прыметнікі бываюць якасныя, адносныя і прыналежныя; якасныя маюць ступені параўнання.

Памятка: разбор па кроках

Пояс (не)шырокі, а вузкі → ёсць супрацьпастаўленне з а → пішам асобна: не шырокі.

  1. Шукай супрацьпастаўленне. Ці ёсць у сказе а або прымета, якая сцвярджаецца замест адмоўнай? Ёсць — не пішацца асобна: не шырокі, а вузкі.
  2. Шукай словы далёка не, зусім не, ніколькі не, нічуць не. З імі прыметнік пішацца асобна: нічуць не салодкі.
  3. Правер сінонімам і выберы не ці ня. Ёсць сінонім без не або слова без не не ўжываецца — разам: невялікі (малы). Перад націскным складам — ня: нямоглы.

Цяпер растлумач: Калі не (ня) з прыметнікамі пішацца разам, а калі асобна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі не з прыметнікам пішацца асобна?
2. У якім спалучэнні не пішацца разам?
3. Які прыметнік не ўжываецца без не (ня)?
4. Дзе трэба пісаць ня-?
5. З якімі словамі прыметнік пішацца з не асобна?
6. Які сінонім з не- падыходзіць да слова «гаротны»?
7. У якім сказе ёсць памылка?
8. Што значыць фразеалагізм «задача з многімі невядомымі»?
9. Як называюцца пары слоў «небагаты — бедны» і «багаты — бедны»?
10. Да якога разраду адносіцца прыметнік у спалучэнні «мамін голас»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑