Лічэбнік

§ 56. Лічэбнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля

Знаёмімся з новай часцінай мовы — лічэбнікам: што ён абазначае, чым адрозніваецца ад іншых слоў з колькасным значэннем і якую ролю выконвае ў сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай: «Восем плюс тры — адзінаццаць», «На стале ляжаць пяць гузікаў», «Наш клас вучыцца на трэцім паверсе». Ва ўсіх сказах ёсць словы, звязаныя з лікам. Але ў першым сказе яны абазначаюць проста лікі, у другім — колькасць прадметаў, а ў трэцім — парадак пры лічэнні.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначае лічэбнік і якую ролю ён выконвае ў сказе?

01

Лічэбнік як часціна мовы

Лічэбнік — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае лік, колькасць прадметаў або парадак прадметаў пры лічэнні.

Лічэбнікі абазначаюць лікі, калі ўжываюцца без назоўнікаў: Восем плюс тры — адзінаццаць. У спалучэнні з назоўнікамі і займеннікамі лічэбнікі абазначаюць колькасць і парадак прадметаў пры лічэнні: пяць гузікаў, дваццаць першае стагоддзе, нас было трое.

Лічэбнікі, якія абазначаюць колькасць, адказваюць на пытанне колькі?, а якія абазначаюць парадак — на пытанні які? каторы? (якога? якіх?).

Паглядзім, як гэта працуе

1. Восем мінус шэсць — два. 2. Адчыніліся дзверы, і ўвайшлі два хлопцы (К. Чорны). 3. Мяцеліца гуляла трэці дзень (А. Казлоў).

У першым сказе лічэбнікі абазначаюць лік (няма назоўнікаў), у другім два — колькасць хлопцаў (колькі?), у трэцім трэці — парадак дзён (які?).

Параўноўваем і заўважаем

Лік, колькасць ці парадак?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што абазначаеПытаннеПрыклад
лік (без назоўніка)—Восем плюс тры — адзінаццаць.
колькасць прадметаўколькі?пяць гузікаў, нас было трое
парадак прадметаў пры лічэнніякі? каторы?дваццаць першае стагоддзе
02

Марфалагічныя прыметы

Лічэбнікі змяняюцца па склонах: пяць — пяці — пяццю; трэці — трэцяга — трэцім.

Лічэбнікі, якія абазначаюць парадак, змяняюцца яшчэ па родах і ліках, як прыметнікі: трэці дзень, трэцяя кніга, трэцяе месца, трэція дні. Як скланяюцца розныя лічэбнікі, вы даведаецеся ў наступных параграфах.

Паглядзім, як гэта працуе

Тысяча дзевяцьсот дзевяноста другога года.

У даце лічэбнік другі стаіць у родным склоне (якога года?) і дапасуецца да назоўніка год у родзе і ліку.

03

Колькаснае значэнне ў іншых словах

Колькаснае значэнне маюць не толькі лічэбнікі, але і словы іншых часцін мовы: назоўнікі (што? пяцёрка, дзясятак), прыметнікі (які? двайны, трайны), дзеясловы (што зрабіць? падвоіць, патроіць) і інш.

Лічэбнікі можна запісаць словамі і лічбамі (чатыры і 4, чацвёрты і 4-ы), іншыя часціны мовы — толькі словамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Ніхто з нашай чацвёркі ні разу не пайшоў танцаваць (І. Навуменка). — Хлопчык, выстаўляючы два ніжнія зубкі, засмяяўся (В. Адамчык).

Чацвёркі — назоўнік (што?), лічбай яго не запішаш. Два — лічэбнік (колькі?), яго можна запісаць лічбай 2.

04

Лічэбнік у сказе

У сказе лічэбнік можа быць дзейнікам, выказнікам, азначэннем, дапаўненнем, акалічнасцю.

Член сказаПрыклад
дзейнікНа ложку ляжаць дзве спавітыя лялькі (А. Васілевіч).
выказнікАгульная даўжыня Заходняй Дзвіны — тысяча дваццаць кіламетраў.
азначэннеСпяшаецца дзяўчынка гадоў дзесяці (С. Тарасаў).
дапаўненнеНеўзабаве Кастусь убачыў двух мужчын (А. Якімовіч).
акалічнасцьЗмены адбыліся гадоў праз дзесяць (І. Чыгрынаў).

Спалучэнне лічэбніка, які абазначае колькасць прадметаў, з назоўнікам з’яўляецца адным членам сказа: Біліся два цецерукі (М. Паслядовіч) — дзейнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Адзін прыклад здаўся асабліва цяжкім бадай што ўсяму класу (К. Чорны).

Што здалося цяжкім? — адзін прыклад. Лічэбнік з назоўнікам утвараюць адзін член сказа — дзейнік.

Прасочваем шлях

Як распазнаць лічэбнік

  1. Ставім пытанне

    Лічэбнік адказвае на пытанне колькі? або які? (каторы?) пры лічэнні.

    увайшлі (колькі?) два хлопцы

  2. Правяраем, ці можна запісаць лічбай

    Лічэбнік можна запісаць лічбай; назоўнік, прыметнік, дзеяслоў з колькасным значэннем — толькі словамі.

    два → 2, але дзясятак → толькі словам

  3. Вызначаем значэнне

    Без назоўніка — лік; з назоўнікам — колькасць ці парадак.

    трэці дзень — парадак

  4. Вызначаем член сказа

    Колькасны лічэбнік з назоўнікам — адзін член сказа.

    Біліся два цецерукі — дзейнік

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Лік, колькасць ці парадак?

Прачытай прыклад і вызначы, што абазначае лічэбнік. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Лічэбнік ці не?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Слова пяцёрка, як і пяць, мае колькаснае значэнне. Чаму пяць — лічэбнік, а пяцёрка — не?

Зверыць разважанне

Часціну мовы вызначаюць не толькі па значэнні, але і па пытанні і граматычных прыметах. Пяць адказвае на пытанне колькі? і абазначае колькасць, яго можна запісаць лічбай 5. Пяцёрка адказвае на пытанне што?, мае род (жаночы) і змяняецца па ліках, як назоўнік: пяцёркі. Запісаць яе лічбай нельга, бо гэта назва прадмета (адзнакі, групы з пяці).

Чаму ў сказе «Біліся два цецерукі» дзейнік — гэта не адно слова цецерукі, а ўсё спалучэнне «два цецерукі»?

Зверыць разважанне

Слова цецерукі адно не паведамляе, колькі птушак білася, а лічэбнік два без назоўніка не паказвае, пра каго гаворка. Толькі разам яны называюць таго, хто выконвае дзеянне, — два цецерукі. Таму колькасны лічэбнік з назоўнікам з’яўляецца адным членам сказа.

Як з дапамогай лічбы праверыць, ці з’яўляецца слова лічэбнікам? Правер на словах: першага, дзясятка, двайны.

Зверыць разважанне

Лічэбнікі можна запісаць лічбамі, іншыя часціны мовы — толькі словамі. Першага паверха = 1-га паверха — лічэбнік. Каля дзясятка цецерукоў лічбай не запішаш (дзясятак — назоўнік). Двайны — прыметнік, лічбай таксама не запісваецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Самастойная часціна мовы

    Лічэбнік абазначае лік, колькасць прадметаў або парадак прадметаў пры лічэнні.

  2. Лік

    Без назоўнікаў лічэбнікі абазначаюць лікі: Восем мінус шэсць — два.

  3. Колькасць і парадак

    З назоўнікамі і займеннікамі лічэбнікі абазначаюць колькасць (пяць гузікаў, нас было трое) або парадак (дваццаць першае стагоддзе).

  4. Не кожнае «колькаснае» слова — лічэбнік

    Пяцёрка, дзясятак — назоўнікі, двайны — прыметнік, падвоіць — дзеяслоў. Лічбай запісваюцца толькі лічэбнікі.

  5. Любы член сказа

    Лічэбнік можа быць дзейнікам, выказнікам, азначэннем, дапаўненнем і акалічнасцю.

  6. Адзін член сказа

    Колькасны лічэбнік з назоўнікам — адзін член сказа: Біліся два цецерукі.

Памятка: разбор па кроках

Увайшлі два хлопцы → колькі? два → лічэбнік, абазначае колькасць; два хлопцы — дзейнік.

  1. Пастаў пытанне. Колькі? — лічэбнік абазначае колькасць; які? (каторы?) — парадак; калі назоўніка няма — лік.
  2. Правер, ці можна запісаць лічбай. Лічэбнік можна запісаць лічбай (два — 2); пяцёрка, дзясятак, двайны, падвоіць — толькі словамі, гэта не лічэбнікі.
  3. Вызначы ролю ў сказе. Колькасны лічэбнік з назоўнікам — адзін член сказа: Біліся два цецерукі — дзейнік.

Цяпер растлумач: Што абазначае лічэбнік і якую ролю ён выконвае ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое лічэбнік?
2. Калі лічэбнікі абазначаюць лікі?
3. У якім сказе лічэбнік абазначае парадак прадметаў?
4. Якое слова з’яўляецца лічэбнікам?
5. Да якой часціны мовы адносіцца слова «падвоіць»?
6. Якія словы з колькасным значэннем можна запісаць лічбамі?
7. Якім членам сказа з’яўляецца лічэбнік: «Агульная даўжыня Заходняй Дзвіны — тысяча дваццаць кіламетраў»?
8. Якім членам сказа з’яўляецца «гадоў праз дзесяць»: «Змены адбыліся гадоў праз дзесяць»?
9. Чым з’яўляецца ў сказе спалучэнне колькаснага лічэбніка з назоўнікам?
10. Што значыць фразеалагізм «адзін крок»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑