Лічэбнік

§ 57. Лічэбнікі колькасныя і парадкавыя

Даведаемся, на якія разрады падзяляюцца лічэбнікі паводле значэння і граматычных прымет, і навучымся знаходзіць галоўнае слова ў колькасна-іменным словазлучэнні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На ўроку фізкультуры трэнер сказаў: «Пяцёра лыжнікаў бягуць другі круг, а астатнія ўжо прабеглі тры пятыя дыстанцыі». У адным сказе тры розныя лічэбнікі: адзін называе групу людзей, другі — парадак, трэці — частку цэлага. Як іх адрозніць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца колькасныя і парадкавыя лічэбнікі і якое слова галоўнае ў колькасна-іменным словазлучэнні?

01

Колькасныя лічэбнікі

У залежнасці ад значэння і граматычных прымет лічэбнікі падзяляюцца на колькасныя і парадкавыя. Колькасныя лічэбнікі абазначаюць лік або колькасць прадметаў і адказваюць на пытанне колькі?

Да колькасных лічэбнікаў адносяцца:

  • лічэбнікі, якія абазначаюць цэлыя лікі: сем, дваццаць;
  • дробавыя лічэбнікі (абазначаюць частку ад цэлага ліку або цэлы лік і яго частку): дзве пятыя, адна цэлая і пяць дзясятых;
  • зборныя лічэбнікі (абазначаюць сукупнасць прадметаў): двое кацянят, шасцёра салдат.
Паглядзім, як гэта працуе

Шэсць месяцаў; тры пятыя шляху; сямёра птушанят.

Шэсць — цэлы лік; тры пятыя — частка ад цэлага, дробавы; сямёра — сукупнасць, зборны. Усе тры адказваюць на пытанне колькі?

02

Парадкавыя лічэбнікі

Парадкавыя лічэбнікі абазначаюць парадак прадметаў пры лічэнні і адказваюць на пытанне які? (каторы?): трэці паверх, сто адзінаццаты год.

Парадкавыя лічэбнікі змяняюцца па родах, ліках і склонах і дапасуюцца да назоўнікаў: другі тайм, пятая серыя, сямнаццатая старонка.

Паглядзім, як гэта працуе

Шыковіч падняўся на другі паверх (І. Шамякін). — Праз хвілін пятнаццаць галоўныя трэнеры запоўнілі судзейскі пратакол (А. Камароўскі).

Паверх (які? каторы?) другі — парадкавы лічэбнік. Хвілін (колькі?) пятнаццаць — колькасны лічэбнік, абазначае цэлы лік.

Параўноўваем і заўважаем

Разрады лічэбнікаў паводле значэння

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
РазрадШто абазначаеПрыклад
колькасны: цэлы лікцэлы лік, колькасцьпяць метраў
колькасны: дробавычастку ад цэлага лікуадна восьмая пірага
колькасны: зборнысукупнасць прадметаўтрое коней
парадкавыпарадак прадметаў пры лічэннідругі тайм
03

Колькасна-іменнае словазлучэнне

Лічэбнік разам з назоўнікам утварае колькасна-іменнае словазлучэнне.

ЛічэбнікГалоўнае словаПрыклад
адзін, два (дзве), тры, чатырыназоўнікадна сасна, тры вавёркі
пяць, шэсць і далей (Н. і В.)лічэбніквосем вершаў, дванаццаць спартсменаў
пяць, шэсць і далей (іншыя склоны)назоўніквасьмі вершаў (Р.), дванаццаццю спартсменамі (Т.)
парадкавыназоўнікдванаццаты паверх

Лічэбнікі, якія заканчваюцца на адзін, два (дзве), тры, чатыры (дваццаць адзін, трыццаць два), падпарадкоўваюцца тым жа правілам, што і адзін, два, тры, чатыры.

Паглядзім, як гэта працуе

Адзінаццаць малюнкаў — адзінаццаці малюнкаў — адзінаццаты малюнак.

У назоўным склоне ад лічэбніка ставім пытанне да назоўніка: адзінаццаць (чаго?) малюнкаў — галоўнае слова лічэбнік. У родным склоне галоўным становіцца назоўнік: малюнкаў (колькіх?) адзінаццаці. Пры парадкавым лічэбніку галоўнае слова — назоўнік: малюнак (які?) адзінаццаты.

04

Гавары правільна

Некаторыя беларускія лічэбнікі адрозніваюцца ад рускіх месцам націску: адзіна́ццаць, адзіна́ццаты, чатырна́ццаць.

Лічэбнікі ўваходзяць у фразеалагізмы: да трэціх пеўняў — да самага світання; гнуцца ў тры пагібелі — празмерна ўгоднічаць, прыніжацца; заблудзіцца ў трох соснах — не разабрацца ў самым простым.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы гулялі ў шахматы да трэціх пеўняў. — Не заблудзіся ў трох соснах!

Трэціх — парадкавы лічэбнік (якіх пеўняў?), трох — колькасны (у колькіх соснах?).

Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад лічэбніка

  1. Ставім пытанне

    Колькі? — колькасны; які? (каторы?) — парадкавы.

    другі (які?) тайм — парадкавы

  2. Удакладняем колькасны

    Цэлы лік, частка ад цэлага (дробавы) або сукупнасць (зборны).

    дзве трэція атрада — дробавы

  3. Шукаем галоўнае слова

    З адзін — чатыры і з парадкавым — назоўнік; з пяць і далей у Н. і В. склонах — лічэбнік.

    восем (чаго?) месяцаў

  4. Правяраем склон

    Ва ўскосных склонах (акрамя В.) галоўным становіцца назоўнік.

    месяцамі (колькімі?) васьмю

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разрады лічэбнікаў

Вызнач, да якога разраду адносіцца лічэбнік. Прыклады — з табліцы практ. 356.

Думай як філолаг

Хто ў словазлучэнні галоўны?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў словазлучэнні «восем вершаў» галоўнае слова — лічэбнік, а ў «васьмі вершаў» — назоўнік?

Зверыць разважанне

У назоўным і вінавальным склонах лічэбнік восем патрабуе ад назоўніка пэўнай формы — роднага склону множнага ліку: восем (чаго?) вершаў. Значыць, лічэбнік кіруе назоўнікам і з’яўляецца галоўным. Ва ўскосных склонах лічэбнік сам падладжваецца пад склон назоўніка: васьмі вершаў, васьмю вершамі — тут ужо назоўнік галоўны.

Чым адрозніваюцца выразы «пяць лыжнікаў» і «пяцёра лыжнікаў»? Ці аднолькавыя па разрадзе лічэбнікі?

Зверыць разважанне

Абодва лічэбнікі колькасныя і паведамляюць пра аднолькавую колькасць. Але пяць абазначае цэлы лік, а пяцёра — зборны: ён называе лыжнікаў як адну групу, сукупнасць. Зборныя лічэбнікі ўжываюцца пераважна з назвамі людзей, маладых істот і прадметаў, якія маюць толькі множны лік: пяцёра лыжнікаў, сямёра птушанят, двое сутак.

Практ. 359. Які лічэбнік з практыкавання вымаўляецца інакш, чым у рускай мове? Як праверыць?

Зверыць разважанне

Беларускае адзіна́ццаць (і адзіна́ццаты) мае націск на трэцім складзе, а рускае оди́ннадцать — на другім. Так сама чатырна́ццаць — четы́рнадцать. Націск у беларускіх словах правяраем па слоўніку беларускай мовы, а не па рускай.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два разрады

    Паводле значэння і граматычных прымет лічэбнікі бываюць колькасныя і парадкавыя.

  2. Колькасныя

    Колькасныя лічэбнікі абазначаюць лік або колькасць прадметаў і адказваюць на пытанне колькі?

  3. Цэлыя, дробавыя, зборныя

    Сярод колькасных вылучаюць лічэбнікі, якія абазначаюць цэлыя лікі (сем), дробавыя (дзве пятыя) і зборныя (двое кацянят).

  4. Парадкавыя

    Парадкавыя лічэбнікі абазначаюць парадак прадметаў пры лічэнні і адказваюць на пытанне які? (каторы?): трэці паверх.

  5. Галоўнае слова

    З адзін — чатыры і з парадкавымі галоўнае слова — назоўнік; з пяць і далей у Н. і В. — лічэбнік, у іншых склонах — назоўнік.

  6. Націск

    Беларускі націск у лічэбніках бывае іншы, чым у рускай мове: адзіна́ццаць, чатырна́ццаць.

Памятка: разбор па кроках

Трое коней → колькі? → колькасны → абазначае сукупнасць → зборны.

  1. Пастаў пытанне да лічэбніка. Колькі? — колькасны, які? (каторы?) — парадкавы: другі тайм — парадкавы.
  2. Удакладні разрад колькаснага. Цэлы лік (пяць метраў), частка ад цэлага — дробавы (адна восьмая пірага), сукупнасць — зборны (пяцёра лыжнікаў).
  3. Вызначы галоўнае слова. З адзін — чатыры і з парадкавым — назоўнік; з пяць і далей у Н. і В. — лічэбнік, у іншых склонах — назоўнік.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца колькасныя і парадкавыя лічэбнікі і якое слова галоўнае ў колькасна-іменным словазлучэнні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія разрады падзяляюцца лічэбнікі паводле значэння і граматычных прымет?
2. На якое пытанне адказваюць парадкавыя лічэбнікі?
3. Які лічэбнік з’яўляецца дробавым?
4. Што абазначаюць зборныя лічэбнікі?
5. У якім словазлучэнні лічэбнік парадкавы?
6. У якім словазлучэнні галоўнае слова — лічэбнік?
7. Якое слова галоўнае ў словазлучэнні «адна сасна»?
8. Да якога разраду адносіцца лічэбнік у сказе «Праз хвілін пятнаццаць галоўныя трэнеры запоўнілі пратакол»?
9. Які фразеалагізм значыць «празмерна ўгоднічаць, прыніжацца»?
10. На які склад падае націск у беларускім лічэбніку «адзінаццаць»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑