Даведаемся, на якія разрады падзяляюцца колькасныя лічэбнікі паводле будовы: простыя, складаныя і састаўныя.
Паглядзі на тры лічэбнікі: тры, трыста, трыста тры. У першым адна аснова, у другім дзве асновы злучаны ў адно слова, а трэці складаецца з некалькіх асобных слоў. Па гэтай прымеце — будове — лічэбнікі і падзяляюцца на групы.
Чым адрозніваюцца па будове простыя, складаныя і састаўныя лічэбнікі?
У залежнасці ад будовы лічэбнікі падзяляюцца на простыя, складаныя і састаўныя. Простыя лічэбнікі маюць адну аснову.
Да простых адносяцца лічэбнікі ад адзін да дваццаць, а таксама трыццаць, сорак, дзевяноста, сто, тысяча, мільён.
Тры, трынаццаць, трыццаць.
Кожны з гэтых лічэбнікаў — адно слова з адной асновай: падзяліць яго на два асобныя лічэбнікі нельга.
Складаныя лічэбнікі маюць дзве асновы: шэсцьдзясят, чатырыста.
Складаныя лічэбнікі пішуцца адным словам: пяцьдзясят, семдзесят, трыста, дзве́сце, пяцьсот. Першая аснова паказвае, колькі дзясяткаў ці соцень, другая — што лічацца дзясяткі (-дзясят, -дзесят) ці сотні (-ста, -сце, -сот).
Шэсць + дзясят → шэсцьдзясят; чатыры + ста → чатырыста.
У адным слове аб’яднаны дзве асновы, таму лічэбнікі складаныя.
Састаўныя лічэбнікі ўтвораны спалучэннем простых і складаных лічэбнікаў: дзевяноста дзевяць, тры тысячы пяцьсот васямнаццаць.
Часткі састаўнога лічэбніка пішуцца асобна, але разам абазначаюць адзін лік: дваццаць тры, сто шэсцьдзясят восем.
Сем тысяч трыста восем.
Сем, тысяч, восем — простыя, трыста — складаны. Разам гэтыя асобныя словы ўтвараюць адзін састаўны лічэбнік.
| Разрад | Будова | Прыклад |
|---|---|---|
| просты | адна аснова | тры, трынаццаць, трыццаць |
| складаны | дзве асновы ў адным слове | пяцьдзясят, семдзесят, трыста |
| састаўны | некалькі асобных лічэбнікаў | дваццаць тры, сто шэсцьдзясят восем |
Лічэбнікі дапамагаюць у лічылках, вершах і навуковых тэкстах: яны ўпарадкоўваюць падзеі і дакладна называюць колькасць.
У вершы К. Камейшы «Дожджыкава лічылка» кожная страфа пачынаецца з ліку: два, тры, чатыры, пяць, шэсць, сем, восем — усё гэта простыя колькасныя лічэбнікі. Пры перакладзе з рускай мовы памятаем пра беларускія формы: семь — сем, шесть — шэсць, цвет — колер.
Сем — сем глыткоў каляровых / Вып’е вясёлка з ракі (К. Камейша).
Глыткоў (колькі?) сем — колькасны лічэбнік, паводле будовы просты. Вясёлка «п’е» ваду — перанясенне ўласцівасцей жывых істот на з’яву прыроды.
Калі лічэбнік складаецца з некалькіх слоў — ён састаўны.
пяцьдзясят адзін — два словы → састаўны
Калі ў адным слове дзве асновы — лічэбнік складаны.
сем + сот → семсот
Адно слова з адной асновай — просты лічэбнік.
адзінаццаць, тысяча → простыя
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Восемдзесят → адно слова, дзве асновы: восем + дзесят → складаны лічэбнік.
Задача 1. Практ. 363. Складзі для малодшых брата ці сястры кароткую лічылку (4–6 радкоў) з лічэбнікамі ад адзін да пяці. Вызнач разрады лічэбнікаў паводле значэння і будовы.
Адзін, два, тры, чатыры, пяць —
Выйшаў коцік пагуляць.
Два вераб’і, тры сініцы
Зляцеліся да крыніцы.
Хто не схаваўся — я іду шукаць!
Праверце: адзін, два, тры, чатыры, пяць — колькасныя, паводле будовы простыя.
Задача 2. Практ. 364. Перакладзі на беларускую мову пачатак тэксту і дай яму загаловак у форме пытальнага сказа: «Ньютон разделил радугу на семь цветов. Первоначально учёный обнаружил пять цветовых оттенков, впоследствии добавил ещё два цвета».
Колькі колераў у вясёлкі?
Ньютан падзяліў вясёлку на сем колераў. Першапачаткова вучоны выявіў пяць каляровых адценняў, пазней дадаў яшчэ два колеры.
Праверце: сем колераў, пяць адценняў (Р. мн.), два колеры (Н. мн.); лічэбнікі сем, пяць, два — простыя.
Задача 3. Ты дапамагаеш у школьнай бібліятэцы скласці справаздачу. Запішы словамі: «У бібліятэцы 3518 кніг, з іх 240 — слоўнікі, а 75 — энцыклапедыі». Вызнач разрады лічэбнікаў паводле будовы.
У бібліятэцы тры тысячы пяцьсот васямнаццаць кніг, з іх дзвесце сорак — слоўнікі, а семдзесят пяць — энцыклапедыі.
Праверце: усе тры лічэбнікі — састаўныя; у іх ёсць простыя (тры, тысячы, васямнаццаць, сорак, пяць) і складаныя (пяцьсот, дзвесце, семдзесят) часткі.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач разрад лічэбніка паводле будовы. Прыклады — з практ. 361–362.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Аднакласнік лічыць, што дзвесце — просты лічэбнік, бо пішацца адным словам. Ці мае ён рацыю?
Не мае. Разрад паводле будовы вызначаецца колькасцю асноў, а не колькасцю слоў. У слове дзвесце дзве асновы: дзве і -сце (сто), таму гэта складаны лічэбнік. Простыя лічэбнікі маюць адну аснову (тры, сорак), а састаўныя складаюцца з некалькіх асобных слоў (дзвесце адзін).
Чым адрозніваюцца лічэбнікі «пяцьдзясят» і «пяцьдзясят адзін»? Абодва ж маюць некалькі частак.
Пяцьдзясят — адно слова, у якім злучаны дзве асновы (пяць + дзясят), таму ён складаны. Пяцьдзясят адзін — два асобныя словы, складаны лічэбнік пяцьдзясят і просты адзін; разам яны абазначаюць адзін лік і ўтвараюць састаўны лічэбнік.
Чаму трынаццаць лічыцца простым лічэбнікам, хоць у ім чуецца тры?
Калісьці гэта слова ўтварылася са спалучэння тры на дзесяць, але ў сучаснай мове яго часткі зліліся ў адну аснову: асобнай часткі -наццаць як лічэбніка няма. Таму трынаццаць, як і ўсе лічэбнікі ад адзінаццаці да дваццаці, — просты. А ў слове трыццаць — таксама адна аснова, і ён таксама просты.
Колькасныя лічэбнікі паводле будовы бываюць простыя, складаныя і састаўныя.
Простыя лічэбнікі маюць адну аснову: адзін — дваццаць, трыццаць, сорак, дзевяноста, сто, тысяча, мільён.
Складаныя лічэбнікі маюць дзве асновы і пішуцца разам: шэсцьдзясят, чатырыста, дзвесце.
Састаўныя лічэбнікі складаюцца з простых і складаных лічэбнікаў і пішуцца асобна: дзевяноста дзевяць.
Дзвесце, трыста, пяцьсот пішуцца адным словам, але маюць дзве асновы, таму яны складаныя.
Гавары правільна: дзве́сце; пры перакладзе з рускай мовы карыстайся беларускімі формамі: семь цветов — сем колераў.
Дзевяцьсот дванаццаць → два словы → састаўны; дзевяцьсот — дзве асновы (складаны), дванаццаць — адна аснова (просты).
Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца па будове простыя, складаныя і састаўныя лічэбнікі?
Загрузка прагрэсу…