Лічэбнік

§ 59. Простыя колькасныя лічэбнікі, іх скланенне, ужыванне і правапіс

Вучымся скланяць простыя колькасныя лічэбнікі адзін, два (дзве), тры, чатыры, пяць — дваццаць, трыццаць, сорак, сто і правільна іх пісаць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сябар напісаў у чат: «Прыйду на трэніроўку з двумя сябрамі». Ды тут жа засумняваўся: з двумя ці з двума? А як правільна — пяццю ці пяцьцю, восемі ці васьмі? Лічэбнікі змяняюцца па склонах, і ў кожнай групы лічэбнікаў свае канчаткі і арфаграмы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як скланяюцца простыя колькасныя лічэбнікі і якія арфаграмы ў іх трэба памятаць?

01

Лічэбнік адзін

Лічэбнік адзін мае форму мужчынскага, жаночага і ніякага роду, адзіночнага і множнага ліку: адзін месяц, адна хвіліна, адно імгненне, адны суткі. Гэты лічэбнік скланяецца, як прыметнікі з асновай на цвёрды і зацвярдзелы зычныя.

СклонМужчынскі родЖаночы род
Н.адзін месяцадна хвіліна
Р.аднаго месяцаадной хвіліны
Д.аднаму месяцуадной хвіліне
В.адзін месяцадну хвіліну
Т.адным месяцамадной (адною) хвілінай
М.(аб) адным месяцы(аб) адной хвіліне
Паглядзім, як гэта працуе

З аднаго боку дарогі стаяў рэдкі хвойнік (Я. Колас). Лёня і Грыша вучыліся ў адным класе, сядзелі за адной партай (Паводле А. Васілевіча).

Аднаго — мужчынскі род, адзіночны лік, родны склон; адным — мужчынскі род, месны склон; адной — жаночы род, творны склон. Канчаткі такія ж, як у прыметніка: новага, новым, новай.

02

Два (дзве), тры, чатыры

У назоўным склоне пры лічэбніках два, дзве, тры, чатыры назоўнікі і прыметнікі ўжываюцца ў форме назоўнага склону множнага ліку: два спрытныя вераб’і, тры маладыя цецерукі. У творным склоне лічэбнікі два, дзве, тры, чатыры заканчваюцца на -ма: двума, дзвюма, трыма, чатырма.

Склондва (м. р.)дзве (ж. р.)
Н.два дубы, два сябрыдзве таполі
Р.двух дубоўдзвюх таполяў
Д.двум дубамдзвюм таполям
В.два дубы, двух сяброўдзве таполі, дзвюх сябровак
Т.двума дубамідзвюма таполямі
М.(на) двух дубах(на) дзвюх таполях

Два ўжываецца з назоўнікамі мужчынскага і ніякага роду, дзве — з назоўнікамі жаночага роду. У вінавальным склоне форма залежыць ад таго, адушаўлёны назоўнік ці неадушаўлёны: два дубы, але двух сяброў.

Паглядзім, як гэта працуе

На адной галіне трапяталіся два жоўтыя лісткі (К. Чорны). — Т. склон: двума жоўтымі лісткамі.

Лісток — мужчынскі род, таму два і ў творным склоне двума. Пры два ў назоўным склоне — назоўны склон множнага ліку: жоўтыя лісткі.

03

Пяць — дваццаць, трыццаць

Лічэбнікі пяць — дваццаць, трыццаць скланяюцца, як назоўнікі трэцяга скланення з мяккай асновай.

Склонпяцьвосем
Н.пяць паверхаўвосем кілаграмаў
Р.пяці паверхаўвасьмі кілаграмаў
Д.пяці паверхамвасьмі кілаграмам
В.пяць паверхаўвосем кілаграмаў
Т.пяццю паверхамівасьмю кілаграмамі
М.(на) пяці паверхах(аб) васьмі кілаграмах
  • У лічэбніках пяць, дзевяць — дваццаць, трыццаць у творным склоне перад канчаткам пішацца цц: пяццю, дваццаццю.
  • У лічэбніках адзінаццаць — дваццаць, трыццаць у сярэдзіне пішацца цц: сямнаццаць, трыццаць.
  • Ва ўскосных склонах, акрамя вінавальнага, лічэбнік восем пішацца з мяккім знакам: васьмі, васьмю.
Паглядзім, як гэта працуе

Сямнаццаць рублёў — сямнаццаці рублёў — сямнаццаццю рублямі.

Канчаткі -і, -ю — як у назоўніка трэцяга скланення (печ — печы — печчу). У творным склоне цц: сямнаццаццю.

04

Сорак і сто

Лічэбнікі сорак, сто ва ўсіх склонах, акрамя назоўнага і вінавальнага, маюць канчатак -а: ста, сарака.

Склонсораксто
Н., В.сорак метраўсто літраў
Р., Д., Т., М.сарака метраў (метрам, метрамі, метрах)ста літраў (літрам, літрамі, літрах)
Паглядзім, як гэта працуе

Каля сарака вучняў; са ста літрамі вады.

Лічэбнікі сорак і сто маюць толькі дзве склонавыя формы: сорак — сарака, сто — ста. У форме сарака о ў ненаціскным складзе перадаецца літарай а.

Параўноўваем і заўважаем

Як скланяюцца простыя лічэбнікі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЛічэбнікСкланяецца як…Творны склон
адзін, адна, адно, адныпрыметнікадным, адной (адною), аднымі
два, дзве, тры, чатырыасобны тып, Т. на -мадвума, дзвюма, трыма, чатырма
пяць — дваццаць, трыццацьназоўнік 3-га скланенняпяццю, васьмю, трыццаццю
сорак, стодзве формы, канчатак -асарака, ста
05

Лікі ў тэксце: словамі

Калі лікі запісваюць словамі, лічэбнік ставяць у той склон, якога патрабуе сказ: у 6 раніцы — у шэсць раніцы, пасля 20 гадзін — пасля дваццаці гадзін.

Асабліва ўважліва трэба быць з прыназоўнікамі: да, з, пасля, каля патрабуюць роднага склону (да васямнаццаці, з васьмі, каля адзінаццаці), з (разам з) — творнага (з двума сябрамі, з пяццю кнігамі).

Паглядзім, як гэта працуе

Падбел прачынаецца ў дзесяць, а засынае ў васямнаццаць. Жоўтыя дзьмухаўцы пасля пятнаццаці — шаснаццаці гадзін засынаюць (Паводле Л. Адамовіч).

Пасля (чаго?) пятнаццаці — шаснаццаці гадзін — родны склон; у (што?) дзесяць — вінавальны склон.

Прасочваем шлях

Як правільна паставіць лічэбнік у патрэбны склон

  1. Задаём пытанне ад галоўнага слова

    Вызначаем склон, якога патрабуе сказ.

    ісці з (кім?) … сябрамі — Т. склон

  2. Вызначаем групу лічэбніка

    Адзін, два — чатыры, пяць — дваццаць і трыццаць, сорак і сто скланяюцца па-рознаму.

    два — Т. на -ма

  3. Ставім канчатак і правяраем арфаграму

    Цц у творным склоне, ь у васьмі, -а ў сарака і ста.

    з двума сябрамі, з пяццю кнігамі

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Як скланяецца лічэбнік?

Вызнач, па якім узоры скланяецца лічэбнік у спалучэнні. Прыклады — з табліц і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Чаму лічэбнікі скланяюцца па-рознаму?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 368. Чаму ў вінавальным склоне кажам «убачыў два дубы», але «убачыў двух сяброў»?

Зверыць разважанне

Форма лічэбнікаў два, дзве ў вінавальным склоне залежыць ад назоўніка. З неадушаўлёнымі назоўнікамі (дуб, таполя) вінавальны склон супадае з назоўным: два дубы, дзве таполі. З адушаўлёнымі (сябар, сяброўка) — з родным: двух сяброў, дзвюх сябровак.

Чаму ў творным склоне пішам «пяццю», «дваццаццю», але «сямю», «васьмю» — без цц?

Зверыць разважанне

Лічэбнікі пяць, дзевяць — дваццаць, трыццаць скланяюцца, як назоўнікі трэцяга скланення (соль — соллю, ноч — ноччу). У іх аснова заканчваецца на ць, і перад канчаткам -ю гэты зычны падаўжаецца — пішам цц: пяццю. У лічэбніках сем, восем аснова заканчваецца на губны м, а губныя зычныя не падаўжаюцца: сямю, васьмю.

Практ. 372. Колькі склонавых форм маюць лічэбнікі сорак і сто? Чым яны адрозніваюцца ад іншых простых лічэбнікаў?

Зверыць разважанне

Лічэбнікі сорак і сто маюць толькі па дзве формы: сорак — сарака, сто — ста. Форма з канчаткам -а ўжываецца ва ўсіх склонах, акрамя назоўнага і вінавальнага. Іншыя простыя лічэбнікі (пяць, восем, трыццаць) маюць розныя канчаткі ў розных склонах: пяць — пяці — пяццю.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адзін — як прыметнік

    Лічэбнік адзін змяняецца па родах, ліках і склонах і скланяецца, як прыметнік: аднаго, аднаму, адным.

  2. Два, тры, чатыры ў Н. склоне

    Пры два, дзве, тры, чатыры назоўнікі і прыметнікі стаяць у Н. склоне множнага ліку: два спрытныя вераб’і.

  3. Творны на -ма

    Два, дзве, тры, чатыры ў творным склоне маюць канчатак -ма: двума, дзвюма, трыма, чатырма.

  4. Пяць — трыццаць

    Лічэбнікі пяць — дваццаць, трыццаць скланяюцца, як назоўнікі 3-га скланення; у Т. склоне цц: пяццю, дваццаццю.

  5. Восем з мяккім знакам

    Ва ўскосных склонах, акрамя вінавальнага, пішам васьмі, васьмю.

  6. Сорак і сто

    Сорак і сто маюць толькі дзве формы; ва ўсіх склонах, акрамя Н. і В., — сарака, ста.

Памятка: разбор па кроках

Разам з (пяць) кнігамі → творны склон → пяць скланяецца як назоўнік 3-га скланення → пяццю (цц перад канчаткам).

  1. Вызнач склон па пытанні. Пастаў пытанне ад галоўнага слова: з (кім?) — творны, каля (чаго?) — родны.
  2. Вызнач, да якой групы належыць лічэбнік. Адзін — як прыметнік; два — чатыры — Т. на -ма; пяць — дваццаць, трыццаць — як назоўнік 3-га скланення; сорак, сто — канчатак -а.
  3. Запішы форму і правер арфаграму. Цц у творным склоне (пяццю), ь у васьмі, -а ў сарака і ста: з двума сябрамі, каля васьмі хвілін.

Цяпер растлумач: Як скланяюцца простыя колькасныя лічэбнікі і якія арфаграмы ў іх трэба памятаць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як скланяецца лічэбнік «адзін»?
2. Якое спалучэнне напісана правільна?
3. Якая форма творнага склону правільная?
4. З назоўнікамі якога роду ўжываецца лічэбнік «дзве»?
5. У якім слове пішацца цц?
6. Дзе правільна напісаны лічэбнік восем у родным склоне?
7. Які канчатак маюць лічэбнікі сорак і сто ва ўсіх склонах, акрамя Н. і В.?
8. Як скланяюцца лічэбнікі пяць — дваццаць, трыццаць?
9. У якім сказе лічэбнік ужыты правільна?
10. Што адбываецца з формай лічэбніка «два» ў вінавальным склоне з адушаўлёным назоўнікам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑