Лічэбнік

§ 60. Складаныя колькасныя лічэбнікі, іх скланенне, ужыванне і правапіс

Вучымся пісаць складаныя колькасныя лічэбнікі (пяцьдзясят, семсот, дзвесце) і правільна змяняць іх па склонах: абедзве часткі слова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У класным чаце пішуць: «Да лагера засталося каля 70 кіламетраў». А як сказаць гэта ўслых? «Каля семдзесят»? Не: каля сямідзесяці кіламетраў. Чаму ў слове змянілася і першая, і другая частка?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як пішуцца складаныя колькасныя лічэбнікі і як яны змяняюцца па склонах?

01

Мяккі знак у складаных лічэбніках

У сярэдзіне складаных лічэбнікаў пяцьдзясят, шэсцьдзясят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот пішацца мяккі знак.

Складаны лічэбнік мае дзве асновы. Першая частка — гэта лічэбнік пяць, шэсць, дзевяць, які і сам пішацца з мяккім знакам на канцы. У лічэбніках сем, восем мяккага знака няма, таму яго няма і ў словах семдзесят, восемдзесят, семсот, восемсот.

Паглядзім, як гэта працуе

Пяць → пяцьдзясят, пяцьсот; шэсць → шэсцьдзясят, шэсцьсот; сем → семдзесят, семсот; восем → восемдзесят, восемсот.

Мяккі знак «пераходзіць» са слова пяць, шэсць, дзевяць у складаны лічэбнік. Ад сем і восем мяккаму знаку няма адкуль узяцца.

02

Літары е і я ў другой частцы

У другой частцы лічэбнікаў пяцьдзясят, шэсцьдзясят пішацца я, а ў лічэбніках семдзесят, восемдзесят — е.

Тлумачыцца гэта месцам націску. У словах пяцьдзяся́т, шэсцьдзяся́т націск падае на апошні склад, а склад дзя стаіць непасрэдна перад націскам — тут дзейнічае яканне. У словах се́мдзесят, во́семдзесят націск на першым складзе, склад дзе — паслянаціскны, у ім пішацца е.

Паглядзім, як гэта працуе

Пяць-дзя-ся́т — се́м-дзе-сят.

Дзя — першы склад перад націскам, таму я. Дзе — пасля націску, таму е.

03

Скланенне: змяняюцца абедзве часткі

Пры скланенні складаных колькасных лічэбнікаў (ад пяцідзесяці да васьмідзесяці, ад двухсот да дзевяцісот) змяняюцца абедзве часткі слова.

Другая частка (лічэбнік сто) мае формы -сот, -стам, -стамі, -стах: пяцісот, пяцістам, пяццюстамі, (аб) пяцістах. Першая частка змяняецца, як адпаведны просты лічэбнік: сем — сямі — сямю.

Паглядзім, як гэта працуе

Н. семдзесят капеек — Р. сямідзесяці капеек — Т. сямюдзесяццю капейкамі.

У родным склоне сем → сямі, дзесяць → дзесяці; у творным сем → сямю, дзесяць → дзесяццю. Абедзве часткі атрымалі новыя канчаткі.

Параўноўваем і заўважаем

Як скланяюцца семдзесят і дзвесце

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СклонСемдзесятДзвесце
Н.семдзесят капеекдзвесце кіламетраў
Р.сямідзесяці капеекдвухсот кіламетраў
Д.сямідзесяці капейкамдвумстам кіламетрам
В.семдзесят капеекдзвесце кіламетраў
Т.сямюдзесяццю капейкамідвумастамі кіламетрамі
М.(аб) сямідзесяці капейках(на) двухстах кіламетрах
04

Дзвесце і дзевяноста

У лічэбніку дзвесце ва ўскосных склонах (акрамя вінавальнага) у якасці першай часткі выступаюць формы лічэбніка два (а не дзве): двух-, двум-, двума-. Лічэбнік дзевяноста ва ўсіх склонах мае аднолькавую форму.

Паглядзім, як гэта працуе

Р. двухсот кіламетраў, Д. двумстам кіламетрам, Т. двумастамі кіламетрамі, М. (на) двухстах кіламетрах. Каля дзевяноста метраў, з дзевяноста ўдзельнікамі.

Нельга сказаць «дзвюхсот», «дзвюмастамі». Дзевяноста не змяняецца, па склонах змяняецца толькі назоўнік.

Прасочваем шлях

Як паставіць складаны лічэбнік у патрэбны склон

  1. Падзялі лічэбнік на дзве часткі

    Знайдзі першую частку (просты лічэбнік) і другую (дзесяць або сто).

    восемсот → восем + сот

  2. Пастаў у склон першую частку

    Змяні яе, як просты лічэбнік: восем — васьмі — васьмю.

    Т.: васьмю-

  3. Пастаў у склон другую частку

    Сто ў складаным слове мае формы -сот, -стам, -стамі, -стах; дзесяць — дзесяці, дзесяццю.

    Т.: васьмюстамі

  4. Правер асаблівыя словы

    Дзвесце мае ва ўскосных склонах двух-, двум-, двума-; дзевяноста не змяняецца.

    з двумастамі, з дзевяноста

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Мяккі знак у складаных лічэбніках

Ці трэба на месцы пропуску мяккі знак? Падумай, ад якога простага лічэбніка ўтвораны складаны (практ. 374).

Думай як філолаг

Чаму складаныя лічэбнікі пішуцца так?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Аднакласнік пытаецца: «Чаму ў слове пяцьсот ёсць мяккі знак, а ў слове семсот — няма? Гэта ж аднолькавыя лічэбнікі». Растлумач.

Зверыць разважанне

Складаны лічэбнік мае дзве асновы, і першая з іх — просты лічэбнік. Пяць пішацца з мяккім знакам на канцы, таму і ў слове пяцьсот мяккі знак застаецца. Сем пішацца без мяккага знака, таму і семсот — без яго. Значыць, каб не памыліцца, дастаткова ўспомніць, як пішацца першая частка (пяць, шэсць, дзевяць — з ь; сем, восем — без ь).

Чаму ў слове пяцьдзясят у другой частцы пішацца я, а ў слове семдзесят — е, хоць частка адна і тая ж (дзесяць)?

Зверыць разважанне

Справа ў націску. Пяцьдзяся́т мае націск на апошнім складзе, і склад дзя стаіць непасрэдна перад ім — па правіле якання там пішацца я. Се́мдзесят мае націск на першым складзе, склад дзе — паслянаціскны, таму пішацца е.

Сябар напісаў: «Ад Мінска да Гродна каля дзвюхсот семдзесят кіламетраў». Знайдзі памылкі і выправі.

Зверыць разважанне

Правільна: «каля двухсот сямідзесяці кіламетраў». Прыназоўнік каля патрабуе роднага склону. У лічэбніку дзвесце ва ўскосных склонах першая частка мае форму лічэбніка два (двух-), а не дзве. У састаўным лічэбніку змяняецца кожнае слова, а ў складаным семдзесят — абедзве часткі: сямідзесяці.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Мяккі знак

    Мяккі знак пішацца ў сярэдзіне слоў пяцьдзясят, шэсцьдзясят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот.

  2. Без мяккага знака

    Семдзесят, восемдзесят, семсот, восемсот пішуцца без мяккага знака: яго няма ў словах сем і восем.

  3. Е ці я

    Пяцьдзясят, шэсцьдзясят — з я (націск на апошнім складзе), семдзесят, восемдзесят — з е (склад дзе паслянаціскны).

  4. Абедзве часткі

    Пры скланенні складаных лічэбнікаў 50–80 і 200–900 змяняюцца абедзве часткі: сямідзесяці, сямюдзесяццю.

  5. Формы сотняў

    Другая частка (сто) мае формы -сот, -стам, -стамі, -стах: пяцісот, пяцістам, пяццюстамі, пяцістах.

  6. Дзвесце і дзевяноста

    Дзвесце ва ўскосных склонах мае першую частку двух-, двум-, двума-; дзевяноста ва ўсіх склонах аднолькавы.

Памятка: разбор па кроках

Шэсцьсот у творным склоне → шэсць + сот → шасцю + стамі → шасцюстамі (абедзве часткі змяніліся).

  1. Падзялі лічэбнік на часткі. Семдзесят = сем + дзесят: першая частка — просты лічэбнік сем.
  2. Змяні першую частку па склоне. Творны склон: сем → сямю.
  3. Змяні другую частку і злучы. Дзесяць → дзесяццю: з сямюдзесяццю капейкамі.

Цяпер растлумач: Як пішуцца складаныя колькасныя лічэбнікі і як яны змяняюцца па склонах?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. У якім лічэбніку ў сярэдзіне пішацца мяккі знак?
2. Як правільна напісаць лічэбнік 80?
3. Што змяняецца пры скланенні складаных колькасных лічэбнікаў (семдзесят, пяцьсот)?
4. Які родны склон ад лічэбніка «дзвесце»?
5. Якая форма творнага склону правільная?
6. Якія формы мае другая частка (сто) ва ўскосных склонах складаных лічэбнікаў?
7. Які лічэбнік ва ўсіх склонах мае аднолькавую форму?
8. Якое словазлучэнне напісана правільна?
9. Чаму ў слове шэсцьдзясят у другой частцы пішацца я?
10. Як правільна сказаць: «Ад ... адняць трыццаць — будзе шэсцьдзясят»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑