Лічэбнік

§ 61. Састаўныя колькасныя лічэбнікі, іх скланенне, ужыванне і правапіс

Скланяем састаўныя колькасныя лічэбнікі (пяцьсот шэсцьдзясят сем) і вучымся перадаваць прыблізную колькасць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У кнізе 567 старонак. Прачытай услых: «Я дачытаў да 567-й старонкі» — і «Кніга з 567 старонкамі». Ці атрымалася змяніць кожнае слова: з пяццюстамі шасцюдзесяццю сямю старонкамі?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як змяняюцца па склонах састаўныя колькасныя лічэбнікі і як перадаць прыблізную колькасць?

01

Састаўны лічэбнік: змяняецца кожнае слова

Пры скланенні састаўных колькасных лічэбнікаў змяняецца кожнае слова.

Састаўны лічэбнік утвораны спалучэннем простых і складаных лічэбнікаў. Кожнае слова ў ім скланяецца па сваіх правілах: просты — як просты, складаны — абедзвюма часткамі.

Склон567 старонак
Н.пяцьсот шэсцьдзясят сем старонак
Р.пяцісот шасцідзесяці сямі старонак
Д.пяцістам шасцідзесяці сямі старонкам
В.пяцьсот шэсцьдзясят сем старонак
Т.пяццюстамі шасцюдзесяццю сямю старонкамі
М.(на) пяцістах шасцідзесяці сямі старонках
Параўноўваем і заўважаем

Складаны і састаўны лічэбнік пры скланенні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СклонСкладаныСастаўны
Н.семдзесятсемдзесят тры
Р.сямідзесяцісямідзесяці трох
Д.сямідзесяцісямідзесяці тром
Т.сямюдзесяццюсямюдзесяццю трыма
М.(аб) сямідзесяці(аб) сямідзесяці трох
02

Састаўныя лічэбнікі з назоўнікамі

Ва ўскосных склонах (акрамя вінавальнага) лічэбнік і назоўнік у колькасна-іменным словазлучэнні стаяць у адным склоне, а галоўнае слова — назоўнік: тромстам сямідзесяці ўдзельнікам.

Форму назоўніка ў назоўным склоне падказвае апошняе слова лічэбніка: пасля два (дзве), тры, чатыры — назоўны склон множнага ліку (дваццаць тры вагоны), пасля пяць і больш — родны склон множнага ліку (дваццаць пяць вагонаў). Памятай: дзве — з назоўнікамі жаночага роду, і ва ўскосных склонах яно мае формы дзвюх, дзвюм, дзвюма.

Паглядзім, як гэта працуе

Д. тромстам сямідзесяці ўдзельнікам; Р. двухсот васьмідзесяці чатырох экзэмпляраў; М. (на) васьмістах дзвюх старонках.

У кожным словазлучэнні змяніліся ўсе словы лічэбніка і назоўнік. Старонка — жаночага роду, таму дзвюх, а не двух.

03

Прыблізная колькасць

Каб перадаць значэнне прыблізнай колькасці, выкарыстоўваюцца:

  • адваротны парадак слоў (назоўнік ужываецца перад лічэбнікам): чалавек трыццаць, метраў дзвесце;
  • два лічэбнікі: шэсць-сем тыдняў, дзесяць-пятнаццаць крокаў;
  • спалучэнне лічэбніка з прыназоўнікамі пад, з, за, каля, да: пад восемдзесят гадоў, каля дзвюх гадзін;
  • спалучэнні больш (менш) як, больш (менш) за, больш (менш) чым з лічэбнікамі ў вінавальным склоне: больш за дваццаць гадоў, менш чым пяцьдзясят працэнтаў.
Паглядзім, як гэта працуе

Дзеду было гадоў шэсцьдзясят пяць. Акунь адкладвае каля трыццаці тысяч ікрынак.

У першым сказе назоўнік стаіць перад лічэбнікам — адваротны парадак слоў. У другім — прыназоўнік каля, лічэбнік у родным склоне.

04

Лічэбнікі ў тэксце

Лічэбнікі дапамагаюць дакладна перадаць звесткі пра колькасць, памер, адлегласць, дату.

Таму іх многа ў навуковых і інфармацыйных тэкстах. Калі лік запісваюць словамі, трэба правільна паставіць у патрэбны склон кожнае слова састаўнога лічэбніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Даўжыня Ніла — шэсць тысяч шэсцьсот семдзесят адзін кіламетр, даўжыня Амазонкі — сем тысяч сто кіламетраў.

Лічэбнікі дазваляюць дакладна параўнаць даўжыню рэк. Пасля адзін назоўнік стаіць у адзіночным ліку: адзін кіламетр.

Прасочваем шлях

Як праскланяць састаўны лічэбнік

  1. Раздзялі лічэбнік на словы

    Знайдзі ўсе словы: сотні, дзясяткі, адзінкі.

    284 = дзвесце + восемдзесят + чатыры

  2. Пастаў у склон кожнае слова

    Кожнае слова змяняецца па сваім правіле; у складаным — абедзве часткі.

    Р.: двухсот васьмідзесяці чатырох

  3. Узгадні назоўнік

    Ва ўскосных склонах назоўнік стаіць у тым жа склоне, што і лічэбнік.

    двухсот васьмідзесяці чатырох экзэмпляраў

  4. Правер род

    Дзве (дзвюх, дзвюм, дзвюма) — з назоўнікамі жаночага роду.

    на васьмістах дзвюх старонках

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дакладная ці прыблізная колькасць?

Разлажы словазлучэнні: дзе колькасць названа дакладна, а дзе — прыблізна (практ. 384, 385). Апошнія карткі — на скланенне.

Думай як філолаг

Колькасць — дакладна і прыблізна

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пры скланенні састаўнога лічэбніка трэба змяняць кожнае слова, а не толькі апошняе? Параўнай: «з дваццаццю пяццю вучнямі» і «з дваццаць пяццю вучнямі».

Зверыць разважанне

Састаўны колькасны лічэбнік складаецца з некалькіх лічэбнікаў, і кожны з іх — самастойнае слова, якое мае свае склонавыя формы. Таму ў творным склоне змяняюцца ўсе: дваццаць → дваццаццю, пяць → пяццю. Форма «з дваццаць пяццю вучнямі» — памылка: першае слова засталося ў назоўным склоне.

Чым адрозніваюцца сказы «Да вёскі засталося дзесяць кіламетраў» і «Да вёскі засталося кіламетраў дзесяць»?

Зверыць разважанне

У першым сказе адлегласць названа дакладна. У другім назоўнік стаіць перад лічэбнікам — гэта адваротны парадак слоў, які перадае прыблізную колькасць: можа, дзевяць, а можа, адзінаццаць кіламетраў.

Чаму правільна «больш за тысячу дзевяцьсот», але «каля тысячы дзевяцісот»?

Зверыць разважанне

Розныя словы патрабуюць розных склонаў. Спалучэнне больш за ўжываецца з лічэбнікам у вінавальным склоне (тысячу дзевяцьсот), а прыназоўнік каля — з родным (тысячы дзевяцісот). Пры гэтым у родным склоне змяняецца кожнае слова лічэбніка.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Кожнае слова

    Пры скланенні састаўных колькасных лічэбнікаў змяняецца кожнае слова: пяцісот шасцідзесяці сямі.

  2. Складаныя ўнутры

    Складаныя лічэбнікі ў складзе састаўнога змяняюць абедзве часткі: пяццюстамі шасцюдзесяццю сямю.

  3. Назоўнік пасля лічэбніка

    Пасля два, тры, чатыры — назоўны склон множнага ліку (дваццаць тры вагоны), пасля пяць і больш — родны (дваццаць пяць вагонаў).

  4. Парадак слоў

    Назоўнік перад лічэбнікам перадае прыблізную колькасць: чалавек трыццаць, гадоў шэсцьдзясят пяць.

  5. Іншыя спосабы

    Прыблізную колькасць перадаюць два лічэбнікі (шэсць-сем), прыназоўнікі пад, з, за, каля, да і спалучэнні больш за, менш чым.

  6. Дакладнасць тэксту

    Лічэбнікі робяць навуковыя і інфармацыйныя тэксты дакладнымі: даўжыня Амазонкі — сем тысяч сто кіламетраў.

Памятка: разбор па кроках

516 грамаў у творным склоне → пяццюстамі шаснаццаццю грамамі (змянілася кожнае слова).

  1. Раздзялі лічэбнік на словы. 567 = пяцьсот + шэсцьдзясят + сем.
  2. Пастаў у патрэбны склон кожнае слова. Родны склон: пяцісот шасцідзесяці сямі.
  3. Узгадні назоўнік і правер. Пяцісот шасцідзесяці сямі старонак — змянілася кожнае слова лічэбніка.

Цяпер растлумач: Як змяняюцца па склонах састаўныя колькасныя лічэбнікі і як перадаць прыблізную колькасць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што змяняецца пры скланенні састаўных колькасных лічэбнікаў?
2. Якая форма роднага склону правільная?
3. У якім словазлучэнні колькасць перададзена прыблізна?
4. Якое словазлучэнне ў давальным склоне правільнае?
5. З якім склонам лічэбніка ўжываюцца спалучэнні больш за, менш чым?
6. Якое словазлучэнне правільнае?
7. Які прыназоўнік НЕ ўваходзіць у спіс тых, што перадаюць прыблізную колькасць?
8. Як правільна запісаць словамі ў творным склоне: з 516 грамамі?
9. Які спосаб перадачы прыблізнай колькасці выкарыстаны ў спалучэнні «дзесяць-пятнаццаць крокаў»?
10. Як правільна сказаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑