Лічэбнік

§ 62. Скланенне, ужыванне і правапіс парадкавых лічэбнікаў

Даведваемся, як утвараюцца і скланяюцца парадкавыя лічэбнікі, як пішуцца словы на -тысячны, -мільённы і як па-беларуску называць час.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Урок пачынаецца ў 9:00. Як сказаць гэта па-беларуску? «У дзевяць гадзін» або «а дзявятай гадзіне» — і абодва варыянты правільныя. А вось «у дзявятай гадзіне» — памылка. Чаму?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца, скланяюцца і пішуцца парадкавыя лічэбнікі?

01

Утварэнне парадкавых лічэбнікаў

Большасць парадкавых лічэбнікаў утвараецца ад колькасных, якія абазначаюць цэлыя лікі. Выключэнне: адзін — першы, два — другі.

Парадкавыя лічэбнікі змяняюцца па родах, ліках, склонах, як прыметнікі: першы дзень, першая лыжка, першае выданне, першыя атрады.

Паглядзім, як гэта працуе

Чатыры — чацвёрты; сямнаццаць — сямнаццаты; шэсцьдзясят — шасцідзясяты; трыста — трохсоты.

Парадкавы лічэбнік утвораны ад колькаснага. У складаных парадкавых першая частка стаіць у форме роднага склону: шасці-, трох-.

02

Скланенне складаных і састаўных

Пры скланенні складаных парадкавых лічэбнікаў (пяцідзясяты — васьмідзясяты, двухсоты — дзевяцісоты) змяняецца апошняя частка слова. Пры скланенні састаўных парадкавых лічэбнікаў змяняецца толькі апошняе слова.

Склон70-ы кіламетр23-і дзень
Н.сямідзясяты кіламетрдваццаць трэці дзень
Р.сямідзясятага кіламетрадваццаць трэцяга дня
Д.сямідзясятаму кіламетрудваццаць трэцяму дню
В.сямідзясяты кіламетрдваццаць трэці дзень
Т.сямідзясятым кіламетрамдваццаць трэцім днём
М.(на) сямідзясятым кіламетры(аб) дваццаць трэцім дні
Параўноўваем і заўважаем

Колькасны і парадкавы лічэбнік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаКолькасныПарадкавы
Пытаннеколькі?які? каторы?
Прыкладдваццаць трыдваццаць трэці
Як змяняеццапа склонахпа родах, ліках, склонах
Састаўны ў Р. склонедваццаці трохдваццаць трэцяга
Што змяняеццакожнае словатолькі апошняе слова
03

Парадкавыя ў датах

У датах і гадах ужываюцца парадкавыя лічэбнікі. У састаўным парадкавым лічэбніку пры скланенні змяняецца толькі апошняе слова, астатнія застаюцца ў пачатковай форме.

Паглядзім, як гэта працуе

У тысяча дзевяцьсот дзясятым годзе; дзевятнаццатага верасня тысяча дзевяцьсот адзінаццатага года.

Тысяча і дзевяцьсот не змяняюцца, змяняецца толькі апошняе слова: дзясятым, адзінаццатага.

04

Правапіс: -тысячны, -мільённы

Парадкавыя лічэбнікі, якія заканчваюцца на -тысячны, -мільённы, -мільярдны, пішуцца ў адно слова: дваццацімільённы, трохмільярдны, сямідзесяціпяцітысячны.

Паглядзім, як гэта працуе

Чатыры мільярды → чатырохмільярдны; адзінаццаць мільёнаў → адзінаццацімільённы.

Першыя часткі стаяць у форме роднага склону (чатырох-, адзінаццаці-) і пішуцца разам з -мільярдны, -мільённы.

05

Гавары і пішы правільна: час

Для абазначэння часу па-беларуску выкарыстоўваюць прыназоўнікі ў і а.

Калі на гадзінніку 9:20, кажуць: у дзевяць гадзін дваццаць хвілін, у дваццаць хвілін на дзясятую. Калі ж на гадзінніку роўна 9:00 або 9:30, ужываюцца словазлучэнні а дзявятай гадзіне, у дзевяць гадзін; а палове дзясятай, у палову на дзясятую.

Паглядзім, як гэта працуе

Першы ўрок пачынаецца а восьмай гадзіне, а заканчваецца ў восем гадзін сорак пяць хвілін.

З прыназоўнікам а — парадкавы лічэбнік у месным склоне (а восьмай). З прыназоўнікам у — колькасны лічэбнік (у восем гадзін).

Прасочваем шлях

Як запісаць дату словамі

  1. Вызнач, які лічэбнік патрэбны

    Год і дзень месяца называюць парадкавымі лічэбнікамі.

    1911 год — тысяча дзевяцьсот адзінаццаты

  2. Пастаў у склон толькі апошняе слова

    Астатнія словы састаўнога лічэбніка не змяняюцца.

    19 верасня 1911 года → тысяча дзевяцьсот адзінаццатага года

  3. Узгадні з назоўнікам

    Парадкавы лічэбнік стаіць у тым жа родзе, ліку і склоне, што і назоўнік.

    у адзінаццатым годзе

  4. Правер напісанне

    Лічэбнікі на -тысячны, -мільённы пішуцца разам.

    дваццацімільённы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Колькасны ці парадкавы?

Разлажы лічэбнікі па разрадах паводле значэння (практ. 387, 395). Апошнія карткі — на скланенне і правапіс.

Думай як філолаг

Лічым па парадку

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў выразе «з дваццаццю трыма сябрамі» змяняецца кожнае слова, а ў выразе «з дваццаць трэцім сябрам» — толькі апошняе?

Зверыць разважанне

У першым выразе лічэбнік колькасны: пры скланенні састаўных колькасных лічэбнікаў змяняецца кожнае слова. У другім — парадкавы: ён паказвае месца па парадку, і пры скланенні састаўных парадкавых лічэбнікаў змяняецца толькі апошняе слова, як прыметнік (трэцім). Пачатак лічэбніка (дваццаць) застаецца нязменным.

Аднакласнік сказаў: «Сустрэнемся ў палове дзявятай». Ён хацеў сустрэцца ў 9:30. Што не так?

Зверыць разважанне

Ёсць дзве памылкі. Па-першае, з парадкавым лічэбнікам у такім словазлучэнні ўжываецца прыназоўнік а: а палове. Па-другое, 9:30 — гэта палова дзясятай (ідзе дзясятая гадзіна), а не дзявятай. Правільна: а палове дзясятай або ў палову на дзясятую.

Чаму парадкавыя лічэбнікі называюць «блізкімі сваякамі» прыметнікаў?

Зверыць разважанне

Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне які? (каторы?), як прыметнікі, і змяняюцца па родах, ліках і склонах, як прыметнікі: першы дзень, першая лыжка, першае выданне, першыя атрады; другога, другому, другім. Але абазначаюць яны не прымету, а парадак прадметаў пры лічэнні.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Утварэнне

    Большасць парадкавых лічэбнікаў утвараецца ад колькасных: чатыры — чацвёрты; выключэнне: адзін — першы, два — другі.

  2. Як прыметнікі

    Парадкавыя лічэбнікі змяняюцца па родах, ліках і склонах, як прыметнікі: першы, першая, першае, першыя.

  3. Складаныя

    У складаных парадкавых лічэбніках пры скланенні змяняецца апошняя частка слова: сямідзясятага, сямідзясятым.

  4. Састаўныя

    У састаўных парадкавых лічэбніках змяняецца толькі апошняе слова: дваццаць трэцяга, у тысяча дзевяцьсот дзясятым годзе.

  5. Пішуцца разам

    Парадкавыя на -тысячны, -мільённы, -мільярдны пішуцца ў адно слова: трохмільярдны, дваццацімільённы.

  6. Час па-беларуску

    А дзявятай гадзіне, у дзевяць гадзін; а палове дзясятай, у палову на дзясятую; у дваццаць хвілін на дзясятую.

Памятка: разбор па кроках

Сто дваццаць пяты дзень → Р. склон: сто дваццаць пятага дня (змянілася толькі апошняе слова).

  1. Вызнач, ці лічэбнік складаны ці састаўны. Дваццаць трэці — састаўны: два словы.
  2. Знайдзі слова, якое змяняецца. У састаўным парадкавым змяняецца толькі апошняе слова — трэці.
  3. Пастаў яго ў патрэбны склон. Пра дваццаць трэці дзень → аб дваццаць трэцім дні.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца, скланяюцца і пішуцца парадкавыя лічэбнікі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Ад якіх лічэбнікаў утвараецца большасць парадкавых лічэбнікаў?
2. Які парадкавы лічэбнік утвораны не ад колькаснага?
3. Як змяняюцца парадкавыя лічэбнікі?
4. Што змяняецца пры скланенні складанага парадкавага лічэбніка «сямідзясяты»?
5. Якая форма правільная?
6. Як правільна напісаць?
7. Як правільна запісаць словамі: у 1967 годзе?
8. Як правільна сказаць, калі на гадзінніку 9:00?
9. Што азначае «а палове дзясятай»?
10. У якім радку ўсе лічэбнікі парадкавыя?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑