Вучымся называць дробы словамі, скланяць дробавыя лічэбнікі, ставіць пры іх назоўнікі і правільна ўжываць паўтара, паўтары, паўтараста.
На ўпакоўцы цукерак напісана: «бялкі — 3,7 г». Як прачытаць гэта ўслых? Тры цэлыя і сем дзясятых грама — а не «грамаў» і не «грам». Чаму менавіта так?
Як скланяюцца дробавыя лічэбнікі і ў якой форме стаяць пры іх назоўнікі?
Дробавыя лічэбнікі абазначаюць частку цэлага або цэлы лік і яго частку: пяць сёмых, дзве цэлыя і тры дзясятыя.
Паводле будовы дробавыя лічэбнікі састаўныя. Яны складаюцца з колькаснага лічэбніка (лічнік) і парадкавага (назоўнік).
2/5 — дзве пятыя; 3,2 — тры цэлыя і дзве дзясятыя; 1,23 — адна цэлая і дваццаць тры сотыя.
Лічнік (дзве, тры, дваццаць тры) — колькасны лічэбнік, назоўнік (пятыя, дзясятыя, сотыя) — парадкавы.
Пры скланенні дробавых лічэбнікаў першая частка (лічнік) змяняецца, як колькасны лічэбнік, другая (назоўнік) — як прыметнік у множным ліку.
| Склон | 4/5 гектара |
|---|---|
| Н. | чатыры пятыя гектара |
| Р. | чатырох пятых гектара |
| Д. | чатыром пятым гектара |
| В. | чатыры пятыя гектара |
| Т. | чатырма пятымі гектара |
| М. | (аб) чатырох пятых гектара |
Калі першая частка дробавага лічэбніка — словы дзве, тры, чатыры, то другая частка ўжываецца ў форме назоўнага склону множнага ліку: дзве трэція, чатыры сёмыя. Калі першая частка — словы пяць, шэсць, сем і г. д., то другая частка мае форму роднага склону множнага ліку: пяць восьмых, дзевяць дзясятых.
Тры восьмыя, але шэсць сёмых; тры цэлыя, але чатырнаццаць цэлых.
Форму другой часткі падказвае апошняе слова лічніка: тры → восьмыя, шэсць → сёмых.
Назоўнікі пры дробавых лічэбніках ужываюцца ў форме роднага склону. Пры ўказанні на частку аднаго прадмета назоўнік ужываецца ў форме адзіночнага ліку, пры ўказанні на частку мноства прадметаў — у форме множнага ліку: тры чацвёртыя пірага — тры чацвёртыя пірагоў.
Назвы адзінак вымярэння (кіламетр, працэнт, секунда і пад.) пры дробавых лічэбніках ужываюцца ў форме адзіночнага ліку: сем цэлых і дзве дзясятыя літра.
Вяршок — старадаўняя мера даўжыні, роўная чатыром цэлым і сарака пяці сотым сантыметра, або адной шаснаццатай аршына.
Сантыметр — адзінка вымярэння, таму сантыметра (Р. склон адз. ліку), хоць лічэбнік і ў давальным склоне.
Дробавы лічэбнік паўтара ўжываецца з назоўнікамі мужчынскага і ніякага роду, паўтары — з назоўнікамі жаночага роду.
Лічэбнікі паўтара, паўтары, а таксама паўтараста (сінанімічны лічэбніку сто пяцьдзясят) ва ўсіх склонах маюць аднолькавую форму. Назоўнікі пры іх у назоўным, родным і вінавальным склонах ужываюцца ў адзіночным ліку, у астатніх склонах — у множным ліку.
Н. паўтара вядра, паўтары бочкі; Д. паўтара вёдрам, паўтары бочкам; Т. паўтара вёдрамі, паўтары бочкамі; М. (у) паўтара вёдрах, (у) паўтары бочках.
Вядро — ніякага роду, таму паўтара; бочка — жаночага, таму паўтары. Лічэбнік не змяняецца, змяняецца толькі назоўнік.
| Склон | Паўтара (м., н. р.) | Паўтары (ж. р.) |
|---|---|---|
| Н. | паўтара вядра (мяшка) | паўтары бочкі |
| Р. | паўтара вядра (мяшка) | паўтары бочкі |
| Д. | паўтара вёдрам (мяшкам) | паўтары бочкам |
| В. | паўтара вядра (мяшка) | паўтары бочкі |
| Т. | паўтара вёдрамі (мяшкамі) | паўтары бочкамі |
| М. | (у) паўтара вёдрах (мяшках) | (у) паўтары бочках |
Цэлы лік + цэлая (цэлыя, цэлых) і.
14,8 → чатырнаццаць цэлых і ...
Колькасны лічэбнік: колькі частак.
... восем ...
Парадкавы лічэбнік у множным ліку: пасля дзве, тры, чатыры — Н. склон, пасля пяць і больш — Р. склон.
... восем дзясятых
Назоўнік — у родным склоне; адзінка вымярэння — у адзіночным ліку.
чатырнаццаць цэлых і восем дзясятых кілаграма
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
6/7 кіламетра → шэсць сёмых (Р. склон мн. ліку пасля шэсць) кіламетра.
Задача 1. Практ. 400. Складзі рэкламную аб’яву (3–4 сказы) пра набор цукерак «Салодкі сувенір». Звесткі: вага — 370 г, бялкі — 3,7 г, тлушчы — 36,8 г, вугляводы — 52,4 г (на 100 г). Лікі пішы словамі.
Набор цукерак «Салодкі сувенір» — лепшы падарунак для сяброў! Вага набору — трыста семдзесят грамаў. У ста грамах цукерак — тры цэлыя і сем дзясятых грама бялкоў, трыццаць шэсць цэлых і восем дзясятых грама тлушчаў і пяцьдзясят дзве цэлыя і чатыры дзясятыя грама вугляводаў.
Праверце: пры дробавых лічэбніках — грама (адзіночны лік), пасля дзве — дзясятыя, пасля сем, восем — дзясятых.
Задача 2. Ты дапамагаеш маме з выпечкай. Запішы для сябе рэцэпт словамі: 1,5 шклянкі мукі, 1,5 літра малака, 0,2 кілаграма цукру.
Паўтары шклянкі мукі, паўтара літра малака, нуль цэлых і дзве дзясятыя кілаграма цукру.
Праверце: шклянка — жаночага роду (паўтары), літр — мужчынскага (паўтара); пры паўтара, паўтары ў назоўным склоне назоўнік у адзіночным ліку; пры дробе — кілаграма (Р. склон адз. ліку), пасля дзве — дзясятыя.
Задача 3. Практ. 399. Растлумач малодшай сястры значэнне фразеалагізма «ад гаршка паўвяршка» і раскажы, што такое вяршок.
«Ад гаршка паўвяршка» кажуць пра вельмі нізкага, малага ростам чалавека. Вяршок — старадаўняя мера даўжыні, роўная чатыром цэлым і сарака пяці сотым сантыметра, або адной шаснаццатай аршына.
Праверце: дробавыя лічэбнікі ў давальным склоне (чатыром цэлым, сарака пяці сотым, адной шаснаццатай), назоўнік — сантыметра, аршына (Р. склон адз. ліку).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач форму другой часткі дробавага лічэбніка: назоўны склон множнага ліку (пасля дзве, тры, чатыры) або родны склон множнага ліку (пасля пяць і больш).
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чым адрозніваюцца выразы «тры чацвёртыя пірага» і «тры чацвёртыя пірагоў»?
У першым выразе гаворка пра частку аднаго прадмета: з аднаго пірага ўзялі тры часткі з чатырох. Таму назоўнік стаіць у родным склоне адзіночнага ліку. У другім — пра частку мноства прадметаў: з усіх пірагоў узялі тры чацвёртыя, таму назоўнік у множным ліку. Форма назоўніка падказвае сэнс.
Чаму дробавы лічэбнік называюць «двайным»: адна яго частка паводзіць сябе, як колькасны лічэбнік, а другая — як прыметнік? Дакажы на прыкладзе скланення «чатыры пятыя».
Лічнік (чатыры) абазначае колькасць частак і змяняецца, як колькасны лічэбнік: чатырох, чатыром, чатырма. Назоўнік дробу (пятыя) паходзіць ад парадкавага лічэбніка, які змяняецца, як прыметнік, і стаіць у множным ліку: пятых, пятым, пятымі. Таму: чатырох пятых, чатырма пятымі.
Растлумач значэнні фразеалагізмаў «аршын з шапкай» і «касы сажань у плячах». Ці з’яўляюцца яны сінонімамі?
«Аршын з шапкай» — вельмі малы, невысокі, нізкарослы. «Касы сажань у плячах» — рослы, плячысты, магутнага складу. Значэнні ў іх супрацьлеглыя, значыць, гэта антонімы, а не сінонімы. Сінонімамі ў тэксце з’яўляюцца «аршын з шапкай» і «ад гаршка паўвяршка».
Дробавыя лічэбнікі абазначаюць частку цэлага або цэлы лік і яго частку: пяць сёмых, дзве цэлыя і тры дзясятыя.
Дробавыя лічэбнікі састаўныя: лічнік — колькасны лічэбнік, назоўнік — парадкавы.
Лічнік змяняецца, як колькасны лічэбнік, назоўнік дробу — як прыметнік у множным ліку: чатырма пятымі.
Пасля дзве, тры, чатыры — назоўны склон множнага ліку (дзве трэція), пасля пяць і больш — родны (пяць восьмых).
Назоўнік — у родным склоне: частка аднаго прадмета — адзіночны лік, мноства — множны; адзінкі вымярэння — адзіночны лік.
Паўтара — з мужчынскім і ніякім родам, паўтары — з жаночым; паўтара, паўтары, паўтараста не змяняюцца па склонах.
3/8 тоны → тры (лічнік) восьмыя (Н. склон мн. ліку пасля тры) тоны (Р. склон адз. ліку).
Цяпер растлумач: Як скланяюцца дробавыя лічэбнікі і ў якой форме стаяць пры іх назоўнікі?
Загрузка прагрэсу…