Даведваемся, што абазначаюць зборныя лічэбнікі, з якімі словамі яны спалучаюцца, як скланяюцца і калі ўжываць абодва, абедзве, абое.
Можна сказаць «трое сяброў» і «трое кацянят», але ці можна сказаць «трое сясцёр» або «трое сталоў»? Аказваецца, зборныя лічэбнікі «выбіраюць» сабе назоўнікі.
З якімі словамі ўжываюцца зборныя лічэбнікі і як яны скланяюцца?
Зборныя лічэбнікі двое, трое, чацвёра, пяцёра, шасцёра, сямёра, васьмёра, дзявя́цера, дзяся́цера абазначаюць колькасць прадметаў як сукупнасць, адно цэлае.
Па баках у жанчыны ішло двое юнакоў.
Двое юнакоў — гэта не проста два асобныя чалавекі, а група, адно цэлае. Таму ўжыты зборны лічэбнік.
Зборныя лічэбнікі ўжываюцца:
Пяцёра дзяцей, трое дзвярэй, васьмёра качанят, двое мастакоў, чацвёра коней.
Нельга: «пяцёра жанчын», «трое сталоў», «васьмёра качак», «двое мастачак», «чацвёра быкоў» — гэтыя назоўнікі не адносяцца да пералічаных груп. Трэба: пяць жанчын, тры сталы, восем качак, дзве мастачкі, чатыры быкі.
Зборныя лічэбнікі скланяюцца, як прыметнікі множнага ліку: ва ўскосных склонах яны маюць канчаткі -ых, -ым, -ымі (-іх, -ім, -імі).
| Склон | Зборны лічэбнік |
|---|---|
| Н. | пяцёра шэрых кацянят |
| Р. | пяцярых шэрых кацянят |
| Д. | пяцярым шэрым кацянятам |
| В. | пяцярых шэрых кацянят |
| Т. | пяцярымі шэрымі кацянятамі |
| М. | (аб) пяцярых шэрых кацянятах |
Канчаткі лічэбніка супадаюць з канчаткамі прыметніка шэрыя. Родны склон іншых зборных лічэбнікаў: двое — дваіх, трое — траіх, чацвёра — чацвярых, васьмёра — васьмярых.
Да зборных лічэбнікаў адносяцца лічэбнікі абодва, абедзве, абое.
Лічэбнік абодва спалучаецца з назоўнікамі мужчынскага і ніякага роду: абодва ўнукі, абодва крэслы; лічэбнік абедзве — з назоўнікамі жаночага роду: абедзве ўнучкі, абедзве канапы. Лічэбнікі абодва, абедзве скланяюцца, як лічэбнікі два, дзве: абодвух, абодвум, абодвума; абедзвюх, абедзвюм, абедзвюма. Для абазначэння асоб і мужчынскага, і жаночага полу ўжываецца лічэбнік абое.
Маці з сынам абое сядзелі на тапчане (І. Чыгрынаў). Лес па абодва бакі дарогі адразу пачарнеў.
Маці і сын — асобы рознага полу, таму абое. Бок — мужчынскага роду, таму абодва.
| Лічэбнік | З якімі словамі | Прыклад |
|---|---|---|
| абодва | мужчынскі і ніякі род | абодва ўнукі, абодва крэслы |
| абедзве | жаночы род | абедзве ўнучкі, абедзве канапы |
| абое | асобы мужчынскага і жаночага полу разам | маці з сынам абое |
| двое, трое… | асобы мужчынскага полу, маладыя істоты, словы толькі мн. ліку | двое юнакоў, трое кацянят, двое нажніц |
Першае слова ў састаўных назвах свят пішацца з вялікай літары: Новы год, Свята працы, Дзень настаўніка.
Дзень Незалежнасці адзначаецца трэцяга ліпеня, Дзень ведаў — першага верасня.
Першае слова назвы — Дзень — з вялікай літары. Даты называюцца парадкавымі лічэбнікамі ў родным склоне.
Асоба мужчынскага полу? Маладая істота? Слова толькі множнага ліку?
мастакі — асобы мужчынскага полу
Дзеці, людзі, коні, гусі, свінні; асабовыя займеннікі; прыметнікі ў ролі назоўнікаў.
двое дзяжурных, іх было трое
Для назваў жанчын, дарослых жывёл, прадметаў — колькасны лічэбнік.
дзве мастачкі, чатыры быкі, тры сталы
Мужчынскі і ніякі род — абодва, жаночы — абедзве, разам хлопчык і дзяўчынка — абое.
абедзве сяброўкі
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Абедзве сяброўкі ў родным склоне → як дзве → дзвюх → абедзвюх сябровак.
Задача 1. Практ. 410. Напішы для стэнда ў класе 3 сказы пра дзяржаўныя святы Беларусі: Дзень Канстытуцыі (15 сакавіка), Дзень Перамогі (9 мая), Дзень Незалежнасці (3 ліпеня). Даты пішы словамі.
Дзень Канстытуцыі ў нашай краіне адзначаецца пятнаццатага сакавіка. Дзень Перамогі святкуюць дзявятага мая. Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь адзначаецца трэцяга ліпеня.
Праверце: першае слова назвы свята — з вялікай літары; даты — парадкавыя лічэбнікі ў родным склоне (пятнаццатага, дзявятага, трэцяга).
Задача 2. Ты прыйшоў з экскурсіі на ферму. Раскажы ў 2–3 сказах малодшаму брату, каго ты бачыў: 5 цялят, 3 каровы, 7 гусей, 2 сабакі. Лічэбнікі пішы словамі і падумай, дзе можна ўжыць зборныя.
На ферме я бачыў пяцёра цялят і тры каровы. Па двары хадзіла сямёра гусей, а ля будкі сядзелі два сабакі.
Праверце: цяляты — маладыя істоты, гусі — слова са спіса, таму зборныя лічэбнікі (пяцёра, сямёра); каровы і сабакі — дарослыя жывёлы, таму колькасныя лічэбнікі (тры, два).
Задача 3. Практ. 411. Складзі сказ з фразеалагізмам «на сваіх двоіх» або «двое рабое», каб ён пасаваў да жыцця шасцікласніка.
Аўтобус не прыйшоў, і да школы мы дабіраліся на сваіх двоіх. Мой брат і яго сябар — двое рабое: абодва ўвесь час спазняюцца.
Праверце: «на сваіх двоіх» — пехатой, пешшу; «двое рабое» — абсалютна аднолькавыя, адзін не лепшы за другога.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач, ці можна сказаць «двое (трое…)» з гэтым назоўнікам. Успомні, з якімі словамі ўжываюцца зборныя лічэбнікі.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму можна сказаць «двое дзяцей», «двое кацянят», але нельга — «двое кароў»? Што агульнае ў назоўніках, з якімі спалучаюцца зборныя лічэбнікі?
Зборныя лічэбнікі абазначаюць колькасць як сукупнасць, адно цэлае, і ўжываюцца толькі з пэўнымі групамі слоў: з назвамі асоб мужчынскага полу, маладых істот, з назоўнікамі толькі множнага ліку, са словамі дзеці, людзі, коні, гусі, свінні, з асабовымі займеннікамі і прыметнікамі ў ролі назоўнікаў. Кацяняты — маладыя істоты, дзеці — слова са спіса. Каровы — дарослыя жывёлы жаночага роду, яны ў гэтыя групы не ўваходзяць, таму: дзве каровы.
Пра брата і сястру сказалі: «Абодва выдатнікі». Ці правільна гэта? Як трэба?
Не зусім. Абодва ўжываецца з назоўнікамі мужчынскага і ніякага роду. Калі ж гаворка ідзе пра асоб і мужчынскага, і жаночага полу, ужываецца лічэбнік абое: «Брат і сястра абое выдатнікі».
Дакажы, што зборныя лічэбнікі скланяюцца, як прыметнікі множнага ліку. Параўнай «пяцярых шэрых кацянят» і «пяцярымі шэрымі кацянятамі».
Ва ўскосных склонах зборны лічэбнік і прыметнік маюць аднолькавыя канчаткі: пяцяр-ых — шэр-ых (Р. і В.), пяцяр-ым — шэр-ым (Д.), пяцяр-ымі — шэр-ымі (Т.), (аб) пяцяр-ых — шэр-ых (М.). Значыць, зборныя лічэбнікі скланяюцца, як прыметнікі множнага ліку.
Зборныя лічэбнікі (двое, трое, чацвёра…) абазначаюць колькасць прадметаў як сукупнасць, адно цэлае.
Зборныя лічэбнікі ўжываюцца з назвамі асоб мужчынскага полу і маладых істот: сямёра спартсменаў, чацвёра шчанят.
Яны спалучаюцца са словамі толькі множнага ліку, з дзеці, людзі, коні, гусі, свінні, з асабовымі займеннікамі і з прыметнікамі ў ролі назоўнікаў.
Зборныя лічэбнікі скланяюцца, як прыметнікі множнага ліку: пяцярых, пяцярым, пяцярымі.
Абодва — з мужчынскім і ніякім родам, абедзве — з жаночым; скланяюцца, як два, дзве: абодвух, абедзвюх.
Абое ўжываецца для абазначэння асоб і мужчынскага, і жаночага полу: маці з сынам абое.
Шасцёра ягнят у творным склоне → шасцяр + ымі → шасцярымі ягнятамі (як прыметнік мн. ліку: белымі).
Цяпер растлумач: З якімі словамі ўжываюцца зборныя лічэбнікі і як яны скланяюцца?
Загрузка прагрэсу…