Займеннік

§ 65. Займеннік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Пачатковая форма. Разрады займеннікаў па значэнні (азнаямленне)

Знаёмімся з займеннікам — часцінай мовы, якая не называе прадметы, прыметы і колькасць, а толькі ўказвае на іх: яго марфалагічныя прыметы, роля ў сказе, пачатковая форма і дзевяць разрадаў па значэнні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай: «Тонкі праменьчык сонца дакрануўся да белай бярозкі. Праменьчык стараўся сагрэць яе шчырым цяплом». Слова яе не называе дрэва, але мы адразу разумеем, пра каго гаворка. Такія словы-«паказальнікі» і ёсць займеннікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым займеннік адрозніваецца ад іншых самастойных часцін мовы і на якія разрады падзяляюцца займеннікі па значэнні?

01

Займеннік указвае, а не называе

Займеннік — гэта часціна мовы, якая не называе прадметы, прыметы, колькасць, а толькі ўказвае на іх: Мова — жывая істота. Яна жыве, а не існуе (К. Чорны). Нідзе няма такіх бяроз, як на маёй Радзіме (Н. Загорская).

Калі займеннік указвае на прымету ці колькасць прадметаў, то ўжываецца з назоўнікам: такія бярозы, столькі год, мая Радзіма.

Паглядзім, як гэта працуе

Здаўна для вырабу такіх фартухоў майстрыхі выкарыстоўвалі найтанчэйшыя льняныя ніткі. Калі столькі нітак праходзіла праз пярсцёнак, то іх можна было выкарыстоўваць для далейшай працы.

Іх указвае на прадмет (ніткі), такіх — на прымету фартухоў, столькі — на колькасць нітак. Што менавіта маецца на ўвазе, мы даведваемся з кантэксту.

02

Марфалагічныя прыметы

Займеннік ужываецца замест назоўніка, прыметніка, лічэбніка і мае агульныя з імі марфалагічныя прыметы.

Усе займеннікі змяняюцца па склонах. Займеннікі, якія замяняюць прыметнікі, маюць род і лік: сам, сама, само — самі; увесь, уся, усё — усе.

У іншых займеннікаў род і лік праяўляюцца непаслядоўна. Лік маюць асабовыя займеннікі (я, ты, ён, яна, яно — адз. л.; мы, вы, яны — мн. л.); род — толькі асабовыя займеннікі 3-й асобы (ён, яна, яно). Усе астатнія займеннікі роду і ліку не маюць.

Заўважым: прыналежныя займеннікі яго, яе, іх па склонах не змяняюцца — пра гэта будзе ў § 68.

Паглядзім, як гэта працуе

Сам — сама — само — самі; хто — каго — каму; столькі — столькіх — столькім.

Сам змяняецца па родах, ліках і склонах, як прыметнік. Хто і столькі змяняюцца толькі па склонах: роду і ліку ў іх няма.

Параўноўваем і заўважаем

Замест якой часціны мовы ўжыты займеннік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Займеннік замяняеПрыкладыУжыванне
назоўнік (указвае на прадмет)я, ты, ён, хто, нехта, ніхто, сябеЯна жыве, а не існуе.
прыметнік (указвае на прымету)мой, гэты, такі, кожны, які, нейкітакія бярозы, мая Радзіма
лічэбнік (указвае на колькасць)столькі, гэтулькі, колькі, некалькістолькі год, некалькі дзён
03

Пачатковая форма і роля ў сказе

Пачатковая форма займенніка — назоўны склон; у займеннікаў, якія змяняюцца па родах і ліках, — мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон: мяне → я, яму → ён, маёй → мой, такіх → такі.

У сказе займеннік бывае тым членам сказа, якім бывае часціна мовы, замест якой ён ужыты. Займеннікі, што ўказваюць на прадмет, часцей за ўсё з’яўляюцца дзейнікам або дапаўненнем; займеннікі, што ўказваюць на прымету, — азначэннем.

Паглядзім, як гэта працуе

Ён абняў бярозку, і яму стала лёгка і радасна. Праменьчык стараўся сагрэць яе. Нідзе няма такіх бяроз, як на маёй Радзіме.

Ён — дзейнік (хто абняў?); яму, яе — дапаўненні (каму? каго?); маёй — азначэнне (на якой Радзіме?). Пачатковыя формы: ён, яна, мой.

04

Разрады займеннікаў па значэнні

Паводле значэння займеннікі падзяляюцца на дзевяць разрадаў.

РазрадЗайменнікі
1) асабовыяя, ты, мы, вы, ён (яна, яно), яны
2) зваротнысябе
3) прыналежныямой, твой, наш, ваш, свой, яго, яе, іх
4) указальныягэты, той, такі, гэтакі, гэтулькі, столькі
5) азначальныясам, самы, увесь, усякі (усялякі), кожны, любы́, іншы, інакшы
6) пытальныяхто? што? які? чый? каторы? колькі?
7) адносныяхто, што, які, чый, каторы, колькі
8) няпэўныя (неазначальныя)нехта, хтосьці, хто-небудзь, абы-хто, нешта, штосьці, што-небудзь, абы-што, нейкі, нечы, некаторы, які-небудзь, чый-небудзь, якісьці, чыйсьці, абы-які, абы-чый, некалькі
9) адмоўныяніхто, нішто, ніякі, нічый, ніколькі

Пытальныя і адносныя займеннікі супадаюць па форме. Пытальныя ўжываюцца ў пытаннях, а адносныя звязваюць часткі складанага сказа.

Паглядзім, як гэта працуе

— Чамусьці я цябе нідзе не бачу, — кажа бабуля ўнучцы. Хто паўсюль, той нідзе.

Я, цябе — асабовыя; хто тут не пытае, а звязвае часткі сказа — адносны; той — указальны.

Прасочваем шлях

Як распазнаць займеннік і вызначыць яго разрад

  1. Правяраем, ці называе слова што-небудзь

    Займеннік не называе прадмет, прымету ці колькасць, а толькі ўказвае на іх.

    «Ён абняў бярозку»: ён не называе асобу.

  2. Шукаем у кантэксце, на што ён указвае

    Займеннік звычайна адсылае да слова, названага раней.

    Ён → прахожы.

  3. Вызначаем, замест якой часціны мовы ўжыты

    На прадмет — замест назоўніка, на прымету — прыметніка, на колькасць — лічэбніка.

    Ён замяняе назоўнік прахожы.

  4. Называем разрад па значэнні

    Звяраемся з дзевяццю разрадамі.

    Ён — асабовы займеннік 3-й асобы.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

На што ўказвае займеннік?

Размяркуй займеннікі паводле таго, на што яны ўказваюць, а ў картках-пытаннях выберы разрад. Займеннікі — з табліцы разрадаў § 65.

Думай як філолаг

Слова-«паказальнік»

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Займеннік ён у адным тэксце ўказвае на прахожага, у другім — на клён, у трэцім — на сшытак. Чаму так можа быць і як мы разумеем, на што ён указвае?

Зверыць разважанне

Займеннік не называе прадмет, а толькі ўказвае на яго, таму адзін і той жа займеннік можа замяняць розныя назоўнікі. Яго значэнне вызначаецца кантэкстам: ён указвае на назоўнік мужчынскага роду адзіночнага ліку, названы раней. Таму, ужываючы займеннік, трэба сачыць, каб было зразумела, на каго ці на што ён указвае.

Параўнай два сказы: «Хто паўсюль?» і «Хто паўсюль, той нідзе». Ці аднолькавы разрад у займенніка хто?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе хто — пытальны займеннік: ім задаюць пытанне. У другім пытання няма, хто звязвае дзве часткі сказа — гэта адносны займеннік. Пытальныя і адносныя займеннікі супадаюць па форме, а адрозніваюцца ўжываннем.

У тэксце «Ад роду да народу» сказана: «У кожнага чалавека сваё Я». Чаму тут Я напісана з вялікай літары і мае пры сабе слова сваё?

Зверыць разважанне

Тут Я ўжыта не ў звычайным значэнні ‘той, хто гаворыць’, а як назва — ‘асоба, унутраны свет чалавека’. Таму яно паводзіць сябе як назоўнік: мае азначэнне (сваё Я, наша Я), а вялікая літара падкрэслівае важнасць паняцця. Звычайна ж я — асабовы займеннік 1-й асобы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Указвае, а не называе

    Займеннік не называе прадметы, прыметы, колькасць, а толькі ўказвае на іх: яна, такія, столькі.

  2. Замест трох часцін мовы

    Займеннік ужываецца замест назоўніка, прыметніка, лічэбніка і мае агульныя з імі марфалагічныя прыметы.

  3. Склон, род, лік

    Займеннікі змяняюцца па склонах; род і лік маюць займеннікі, што замяняюць прыметнікі (сам, сама, само — самі); асабовыя маюць лік, род — толькі ён, яна, яно.

  4. Пачатковая форма

    Пачатковая форма — назоўны склон, а ў займеннікаў, што змяняюцца па родах, — мужчынскі род, адзіночны лік: маёй → мой, яму → ён.

  5. Роля ў сказе

    Займеннік-«назоўнік» звычайна бывае дзейнікам або дапаўненнем, займеннік-«прыметнік» — азначэннем.

  6. Дзевяць разрадаў

    Асабовыя, зваротны, прыналежныя, указальныя, азначальныя, пытальныя, адносныя, няпэўныя, адмоўныя.

Памятка: разбор па кроках

Праменьчык стараўся сагрэць яе → указвае на бярозку → замест назоўніка → пачатковая форма яна → дапаўненне → асабовы займеннік.

  1. Правер, ці называе слова прадмет, прымету ці колькасць. Займеннік не называе, а толькі ўказвае: «Ён абняў бярозку».
  2. Знайдзі ў кантэксце, на што ўказвае займеннік. Ён указвае на прахожага — займеннік ужыты замест назоўніка.
  3. Назаві пачатковую форму і разрад. Ён — пачатковая форма, асабовы займеннік 3-й асобы.

Цяпер растлумач: Чым займеннік адрозніваецца ад іншых самастойных часцін мовы і на якія разрады падзяляюцца займеннікі па значэнні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое займеннік?
2. Замест якіх часцін мовы ўжываецца займеннік?
3. Якія асабовыя займеннікі маюць род?
4. У якім радку ўсе займеннікі прыналежныя?
5. Да якога разраду адносіцца займеннік «кожны»?
6. Якая пачатковая форма займенніка «маёй»?
7. У якім сказе займеннік указвае на колькасць?
8. Які займеннік адмоўны?
9. Якім членам сказа з’яўляецца займеннік у сказе «Нідзе няма такіх бяроз, як на маёй Радзіме»?
10. У якім сказе «што» — пытальны займеннік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑