Займеннік

§ 66. Асабовыя займеннікі

Вывучаем асабовыя займеннікі: як яны змяняюцца па ліках, родах і склонах, калі пішацца Вы з вялікай літары, як вымаўляюцца ён, яна, яны і як ужываць займеннікі 3-й асобы, каб не было двухсэнсоўнасці.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік расказвае: «Я дастала сшытак з партфеля і паклала яго на стол», — і клас смяецца: дык што ляжыць на стале — сшытак ці партфель? Адно маленькае слова яго зрабіла сказ незразумелым. Разбяромся, як правільна ўжываць асабовыя займеннікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як змяняюцца асабовыя займеннікі і як правільна ўжываць іх у вуснай і пісьмовай мове?

01

Асоба, лік і род

Асабовыя займеннікі я і ты ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку, а займеннікі мы і вы — толькі ў множным. Займеннікі я, ты, мы, вы не змяняюцца па родах.

Займеннікі 3-й асобы змяняюцца па ліках (ён, яна, яно — адз. л.; яны — мн. л.) і па родах у адзіночным ліку (ён — м. р.; яна — ж. р.; яно — н. р.). Усе асабовыя займеннікі скланяюцца.

Я, мы ўказваюць на таго, хто гаворыць (1-я асоба); ты, вы — на таго, з кім гавораць (2-я асоба); ён, яна, яно, яны — на таго, пра каго гавораць (3-я асоба).

Паглядзім, як гэта працуе

Распытай у старых людзей, як называліся ў вас паселішчы. Гэты сшытак заўсёды будзе з табой.

Вас — займеннік 2-й асобы множнага ліку ў родным склоне; табой — 2-й асобы адзіночнага ліку ў творным склоне.

02

Скланенне асабовых займеннікаў

Асабовыя займеннікі змяняюцца па склонах, і ў ускосных склонах у іх часта іншая аснова, чым у назоўным: я — мяне, ты — цябе, ён — яго, мы — нас.

Склоняты
Н. хто?яты
Р. каго?мянецябе
Д. каму?мнетабе
В. каго?мянецябе
Т. кім?мной (-ою)табой (-ою)
М. (пры) кім?(пры) мне(пры) табе
Склонмывы
Н.мывы
Р.насвас
Д.намвам
В.насвас
Т.намівамі
М.(пры) нас(пры) вас
Склонён (яно)яна / яны
Н.ён (яно)яна / яны
Р.ягояе / іх
Д.ямуёй / ім
В.ягояе / іх
Т.імёй (ёю) / імі
М.(пры) ім(пры) ёй / (пры) іх
Паглядзім, як гэта працуе

Па іх ступаеш ты штодня, яны — густым лугам радня (Р. Барадулін).

Яны — назоўны склон; па іх (па чым?) — месны склон множнага ліку. Пачатковая форма абодвух — яны.

03

Займеннік вы і Вы

Займеннік вы можа ўжывацца пры звароце да адной ці некалькіх асоб. З малой літары гэты займеннік пішацца пры звароце да некалькіх асоб: Без маці-Беларусі, без беларускай мовы вы будзеце сіротамі, вам стануць сцежкі вузкімі (Р. Барадулін).

Вялікую літару выкарыстоўваюць у займенніку Вы пры ветлівым звароце да адной асобы: Гляджу на Вас, і рады я да слёз, што мы жывём на гэтым белым свеце (М. Шабовіч). Вялікая літара пішацца пры звароце да асобы ў афіцыйных паперах, у тэкстах віншаванняў.

Паглядзім, як гэта працуе

Паважаная Антаніна Іванаўна! Дзякуем Вам за віншаванне. — Сябры, вы ідзяце ў бібліятэку?

Настаўніца — адна асоба, да якой звяртаюцца ветліва ў пісьмовым паведамленні: Вам. Сябраў некалькі: вы.

04

Як вымаўляюцца ён, яна, яны

У займенніках ён, яна, яно, яны перад галоснымі [о], [а], [і] вымаўляецца [й]: [йон], [йана], [йано], [йаны], [йіх], [йім].

У беларускай мове займеннікі 3-й асобы і пасля прыназоўнікаў пішуцца і вымаўляюцца без н, у адрозненне ад рускай мовы: у яго (рус. у него), з ім (рус. с ним), да яе (рус. к ней), за імі (рус. за ними).

Паглядзім, як гэта працуе

Я ясна бачыў яго і велізарны шар у яго ў руках. Я зноў сустрэўся з ім.

Перакладаючы з рускай мовы, не дадаём н: у яго, з ім. Вымаўляем [у йаго], [з йім].

Параўноўваем і заўважаем

Займеннікі 3-й асобы з прыназоўнікамі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па-беларускуПа-рускуШто адрозніваецца
у яго ў рукаху него в рукахбез н: у яго
сустрэўся з імвстретился с нимбез н: з ім
спадзяваўся на яенадеялся на неёбез н: на яе
назіраць за імінаблюдать за нимибез н: за імі
не спудзі іхне спугни ихформа іх аднолькавая
05

Займеннікі 3-й асобы ў маўленні

Займеннік 3-й асобы звычайна ўказвае на бліжэйшы да яго назоўнік такога самага роду і ліку: Бруіцца белай радасцю абрус. Ён хлеб спавіў! (Г. Булыка). Пры парушэнні правіла ўзнікае двухсэнсоўнасць: Я дастала сшытак з партфеля і паклала яго на стол. (На стол паклалі сшытак ці партфель?)

Займеннікі 3-й асобы не ўжываюцца ў адносінах да тых, хто ўдзельнічае ў размове. Да субяседніка звяртаюцца на ты або Вы, а не «ён» ці «яна».

Паглядзім, як гэта працуе

— Гэта, дзядуля, табе, гэта маме, а гэта мне і Ніне, — падзяліў ён. — Ешце, калі ласка, я вас частую (Паводле В. Хомчанкі).

Міхаська звяртаецца да дзядулі і да ўсіх, хто побач, таму ўжывае табе, вас, а не «яму», «ім». Мама таксама ўдзельнічае ў размове, таму Міхаська называе яе назоўнікам маме, а не займеннікам «ёй».

Прасочваем шлях

Як пазбавіцца двухсэнсоўнасці

  1. Знаходзім займеннік 3-й асобы

    Шукаем ён, яна, яно, яны ў любой склонавай форме.

    Ноўтбук ляжаў на стале, а каля яго Вера паклала навушнікі.

  2. Шукаем назоўнікі таго ж роду і ліку

    Калі такіх назоўнікаў два, займеннік можа ўказваць на любы з іх.

    Ноўтбук і стол — абодва м. р., адз. л.

  3. Правяраем бліжэйшы назоўнік

    Займеннік звычайна ўказвае на бліжэйшы назоўнік — тут на стол, а меркавалася — на ноўтбук.

    каля яго = каля стала?

  4. Перабудоўваем сказ

    Замяняем займеннік назоўнікам або мяняем парадак слоў.

    Ноўтбук ляжаў на стале, а каля ноўтбука Вера паклала навушнікі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая асоба?

Размяркуй формы асабовых займеннікаў па асобах, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Хто ён, а хто ты?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 428. Ці мог Міхаська, дзелячы яблык, сказаць дзядулю: «Гэта яму», а маме: «Ёй дам»? Чаму?

Зверыць разважанне

Не мог. Дзядуля і мама ўдзельнічаюць у размове, а займеннікі 3-й асобы не ўжываюцца ў адносінах да тых, хто ўдзельнічае ў размове. Да субяседніка звяртаюцца на ты (табе) або называюць яго (маме). Сказаць пра прысутнага «ён», «яна» — няветліва і незразумела.

У сказе «Я дастала сшытак з партфеля і паклала яго на стол» сэнс незразумелы. Чаму і як гэта выправіць?

Зверыць разважанне

Займеннік 3-й асобы звычайна ўказвае на бліжэйшы назоўнік такога самага роду і ліку. Тут два назоўнікі мужчынскага роду адзіночнага ліку — сшытак і партфель, і бліжэйшы да яго — партфель. Выпраўленне: «Я дастала сшытак з партфеля і паклала сшытак на стол» або «Я дастала з партфеля сшытак і паклала яго на стол» — цяпер бліжэйшы назоўнік сшытак.

Чаму пра займеннік вы кажуць, што ён можа ўказваць і на некалькі асоб, і на адну? Як на пісьме паказаць розніцу?

Зверыць разважанне

Вы — займеннік множнага ліку, і звычайна ён указвае на некалькі асоб: Сябры, вы гатовы? Але ім таксама ветліва звяртаюцца да адной асобы — старэйшага, настаўніка, незнаёмага чалавека. На пісьме ветлівае Вы да адной асобы пішам з вялікай літары (асабліва ў віншаваннях і афіцыйных паперах), а вы да некалькіх асоб — з малой.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Лік і род

    Я, ты — толькі адзіночны лік, мы, вы — толькі множны; па родах змяняюцца толькі ён, яна, яно.

  2. Скланенне

    Усе асабовыя займеннікі скланяюцца, часта з іншай асновай: я — мяне, мне, мной (мною).

  3. Вы і Вы

    Вы з вялікай літары — ветлівы зварот да адной асобы, у віншаваннях і афіцыйных паперах; вы з малой — зварот да некалькіх асоб.

  4. Вымаўленне [й]

    У займенніках ён, яна, яно, яны перад [о], [а], [і] вымаўляецца [й]: [йон], [йана], [йіх].

  5. Без н пасля прыназоўнікаў

    Па-беларуску у яго, з ім, на яе, за імі — у адрозненне ад рускіх у него, с ним.

  6. Без двухсэнсоўнасці

    Займеннік 3-й асобы ўказвае на бліжэйшы назоўнік таго ж роду і ліку і не ўжываецца ў адносінах да ўдзельнікаў размовы.

Памятка: разбор па кроках

Гэты сшытак заўсёды будзе з табой → указвае на субяседніка → 2-я асоба, адз. л. → творны склон → пачатковая форма ты.

  1. Знайдзі займеннік і вызнач асобу. Табой указвае на субяседніка — 2-я асоба.
  2. Вызнач лік і склон. З кім? з табой — адзіночны лік, творны склон.
  3. Назаві пачатковую форму і правер ужыванне. Пачатковая форма — ты; да субяседніка звяртаемся на ты або Вы, а не «ён», «яна».

Цяпер растлумач: Як змяняюцца асабовыя займеннікі і як правільна ўжываць іх у вуснай і пісьмовай мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія асабовыя займеннікі ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку?
2. Якія асабовыя займеннікі змяняюцца па родах?
3. Якая форма творнага склону займенніка ты?
4. У якім сказе займеннік ужыты ў месным склоне?
5. Як правільна перакласці «у него в руках»?
6. Калі займеннік Вы пішацца з вялікай літары?
7. Як вымаўляецца займеннік «ён»?
8. У якім сказе ёсць двухсэнсоўнасць?
9. Чаму нельга сказаць пра прысутную ў размове маму «яна сказала», звяртаючыся да яе?
10. Які займеннік трэба ўставіць у прыказку «Не рабі каму бяды, бо сам … сустрэнеш»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑