Займеннік

§ 67. Зваротны займеннік сябе

Вывучаем зваротны займеннік сябе: на каго ён указвае, чаму ў яго няма назоўнага склону, як ён скланяецца і якім членам сказа бывае.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Старажытнагрэчаскі філосаф Сакрат казаў: «Спазнай самога сябе». Але хто такі «сябе»? Калі кажа Сакрат — гэта ён сам, калі чытаеш ты — гэта ты. Займеннік сябе заўсёды вяртае нас да таго, хто дзейнічае.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

На каго ўказвае зваротны займеннік сябе і як ён змяняецца?

01

Сябе ўказвае на таго, хто дзейнічае

Зваротны займеннік сябе ўказвае на таго, хто ўтварае дзеянне. Ён можа ўказваць на 1, 2 ці 3-ю асобу ў адзіночным і множным ліку: Я паважаю сябе. Ты паважаеш сябе. Ён (яна, яно) паважае сябе. Мы паважаем сябе. Вы паважаеце сябе. Яны паважаюць сябе.

У сказе займеннік сябе з’яўляецца дапаўненнем: Сваю Айчыну ўбач і зразумей, а ў ёй сябе ты зразумееш потым (Л. Тарасюк).

Паглядзім, як гэта працуе

Кожны чалавек думае пра сябе як асобу, спрабуе разабрацца ў сабе, даць сабе ацэнку.

Усе формы ўказваюць на таго ж, хто думае і спрабуе, — на чалавека. Пра сябе (пра каго?), у сабе (у кім?), сабе (каму?) — дапаўненні.

Параўноўваем і заўважаем

На каго ўказвае сябе

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказХто ўтварае дзеяннеНа каго ўказвае сябе
Я паважаю сябе.я (1-я асоба)на мяне
Ты паважаеш сябе.ты (2-я асоба)на цябе
Яна паважае сябе.яна (3-я асоба)на яе
Мы паважаем сябе.мы (1-я асоба, мн. л.)на нас
Яны паважаюць сябе.яны (3-я асоба, мн. л.)на іх
02

Скланенне займенніка сябе

Займеннік сябе суадносіцца з назоўнікам, але не мае роду і ліку. Змяняецца па склонах, як займеннік ты. Не мае формы назоўнага склону.

У родным і вінавальным склонах займеннік сябе мае форму сябе, у давальным і месным — сабе. У творным склоне мае варыянтныя канчаткі -ой, -ою: сабой, сабою.

Склонсябеты
Н.—ты
Р.сябецябе
Д.сабетабе
В.сябецябе
Т.сабой (-ою)табой (-ою)
М.(пры) сабе(пры) табе
Паглядзім, як гэта працуе

Неабходна ацэньваць сябе правільна, каб быць упэўненым у сабе. Правільная самаацэнка дапамагае чалавеку жыць у гармоніі з самім сабой.

Ацэньваць каго? сябе — В. скл.; упэўнены ў кім? у сабе — М. скл.; з кім? з сабой — Т. скл. Канчаткі такія ж, як у займенніка ты: цябе, табе, табой.

03

Сябе ў фразеалагізмах

Займеннік сябе часта ўваходзіць у фразеалагізмы; яго форма залежыць ад пытання, на якое ён адказвае.

ФразеалагізмЗначэнне
здрадзіць сабе‘зрабіць што-небудзь насуперак сваім перакананням’
авалодаць сабой‘вярнуць страчанае самавалоданне’
само за сябе гаворыць‘не мае патрэбы ў тлумачэнні’
сам сабе не рад‘незадаволены самім сабою’
Паглядзім, як гэта працуе

Здрадзіць (каму?) сабе; авалодаць (кім?) сабой; само за (каго?) сябе гаворыць.

Сабе — давальны склон, сабой — творны, за сябе — вінавальны.

Прасочваем шлях

Як выбраць патрэбную форму сябе

  1. Ставім пытанне ад дзеяслова

    Пытанне падкажа склон займенніка.

    Лепіць дом (каму?) … з зямлі.

  2. Вызначаем склон

    Каго? — Р. ці В.; каму? — Д.; кім? — Т.; у кім? пры кім? — М.

    Каму? — давальны склон.

  3. Выбіраем форму

    Р. і В. — сябе; Д. і М. — сабе; Т. — сабой (сабою).

    Лепіць дом сабе з зямлі.

  4. Правяраем па займенніку ты

    Сябе змяняецца, як ты: цябе — сябе, табе — сабе, табой — сабой.

    Лепіць дом табе — сабе.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сябе, сабе ці сабой?

Выберы для кожнага выразу патрэбную форму займенніка сябе, а ў картках-пытаннях — правільны адказ.

Думай як філолаг

Чаму сябе «без імя»?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў займенніка сябе няма формы назоўнага склону?

Зверыць разважанне

Сябе ўказвае на таго, хто ўтварае дзеянне, а той, хто дзейнічае, ужо названы ў сказе дзейнікам: Я паважаю сябе. Займеннік толькі вяртае дзеянне да гэтай асобы, таму ён бывае дапаўненнем, а не дзейнікам. Форма назоўнага склону, якая патрэбна для дзейніка, яму не патрэбна.

Параўнай: «Ён купіў яму кнігу» і «Ён купіў сабе кнігу». Ці аднолькавы сэнс?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе кнігу атрымлівае іншы чалавек: яму — асабовы займеннік, ён указвае на кагосьці іншага, не на таго, хто купляў. У другім кнігу атрымлівае той самы, хто купіў: сабе — зваротны займеннік, ён указвае на таго, хто ўтварае дзеянне.

Чаму ў фразеалагізме «Сам сабе не рад» ужыта форма сабе, а ў фразеалагізме «Само за сябе гаворыць» — сябе?

Зверыць разважанне

Форма залежыць ад склону. Не рад каму? — сабе (давальны склон). Гаворыць за каго? — за сябе (вінавальны склон). Пытанне да займенніка дапамагае выбраць правільную форму, як і ў займенніка ты: табе — цябе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Зваротны займеннік — адзін

    У беларускай мове ёсць толькі адзін зваротны займеннік — сябе.

  2. Указвае на таго, хто дзейнічае

    Сябе ўказвае на таго, хто ўтварае дзеянне, — на любую асобу ў адзіночным і множным ліку.

  3. Без роду, ліку і Н. склону

    Сябе суадносіцца з назоўнікам, але не мае роду і ліку і формы назоўнага склону.

  4. Скланяецца, як ты

    Р., В. — сябе; Д., М. — сабе; Т. — сабой (сабою), як цябе, табе, табой.

  5. Роля ў сказе

    У сказе займеннік сябе з’яўляецца дапаўненнем: зразумееш сябе, разабрацца ў сабе.

  6. У фразеалагізмах

    Сябе ўваходзіць у фразеалагізмы: здрадзіць сабе, авалодаць сабой, сам сабе не рад.

Памятка: разбор па кроках

Але не шыць, не цыраваць, — сябе ад смерці ратаваць → ратаваць каго? → вінавальны склон → форма сябе → дапаўненне.

  1. Пастаў пытанне ад дзеяслова. Лепіць дом каму? — пытанне давальнага склону.
  2. Выберы форму па склоне. Д. і М. — сабе; Р. і В. — сябе; Т. — сабой (сабою).
  3. Правер па займенніку ты. Табе — сабе: лепіць дом сабе з зямлі.

Цяпер растлумач: На каго ўказвае зваротны займеннік сябе і як ён змяняецца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які займеннік называецца зваротным?
2. На каго ўказвае займеннік сябе?
3. Якой формы няма ў займенніка сябе?
4. Па якім займенніку змяняецца сябе?
5. У якіх склонах займеннік мае форму сабе?
6. Якія варыянтныя канчаткі мае займеннік сябе ў творным склоне?
7. Якім членам сказа з’яўляецца сябе ў сказе «Сваю Айчыну ўбач і зразумей, а ў ёй сябе ты зразумееш потым»?
8. У якім сказе займеннік ужыты правільна?
9. Які фразеалагізм мае значэнне ‘вярнуць страчанае самавалоданне’?
10. Якія граматычныя прыметы мае займеннік сябе?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑