Займеннік

§ 68. Прыналежныя займеннікі

Вывучаем прыналежныя займеннікі: на чыю прыналежнасць яны ўказваюць, як змяняюцца мой, твой, свой, наш, ваш, калі ў іх пішацца й і чаму яго, яе, іх не скланяюцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прыходзячы са школы, ты расказваеш: «Наш клас у нядзелю пойдзе ў тэатр», «Мы сёння пісалі дыктант». Чаму не «мой клас»? Таму што справы калектыву, у які ты ўваходзіш, — агульныя. Словы наш, твой, свой адказваюць на пытанне чый? — гэта прыналежныя займеннікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

На што ўказваюць прыналежныя займеннікі і як яны змяняюцца?

01

Чыё? Прыналежнасць асобе

Прыналежныя займеннікі ўказваюць на прыналежнасць прадмета асобе ці іншаму прадмету: я — мой, ты — твой, ён, яно — яго, яна — яе, мы — наш, вы — ваш, яны — іх: Матуля, колькі весняга святла тваё імя святое навявае!.. (З. Марозаў).

Займеннік свой (сваё, свая, свае) указвае на прыналежнасць любой асобе ці прадмету: Я спяваю сваю песню. Ты спяваеш сваю песню. Ён спявае сваю песню.

У сказе прыналежныя займеннікі з’яўляюцца азначэннем: За наш духмяны каравай сягоння чалавек спакойны (В. Гардзей).

Паглядзім, як гэта працуе

Гэта твая сям’я, твой клас, твае сябры.

Чыя сям’я? чый клас? чые сябры? — займеннікі ўказваюць на прыналежнасць 2-й асобе (ты) і з’яўляюцца азначэннямі.

02

Як змяняюцца мой, твой, свой

Прыналежныя займеннікі змяняюцца па родах, ліках і склонах, як прыметнікі: мой, мая, маё, свой, свая, сваё — мае, свае; мой — майго, майму, маім, свой — свайго, свайму, сваім. Іх пачатковая форма — мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

Склонмой, маёмая
Н.мой, маёмая
Р.майгомаёй (мае)
Д.маймумаёй
В.як Н. ці Р.; маёмаю
Т.маіммаёй (маёю)
М.(у) маім(у) маёй

Множны лік: мае, маіх, маім, як Н. ці Р., маімі, (у) маіх. Так сама змяняюцца твой і свой: твайго, твайму, тваім; свайго, свайму, сваім.

Паглядзім, як гэта працуе

— А пра што будзе спявацца ў маёй песні? — Пра тое, што раскажа тваё сэрца.

У маёй песні — месны склон ж. р.; тваё сэрца — назоўны склон н. р. Займеннік мае той жа род, лік і склон, што і назоўнік.

03

Літара й: майго, твайму, свайго

У родным і давальным склонах адзіночнага ліку ў займенніках мой, твой, свой і маё, тваё, сваё пішацца й: не пахваліў майго, твайго, свайго брата; не заўважыў майго, твайго, свайго кацяняці; паслаў майму, твайму, свайму брату; даў майму, твайму, свайму кацяняці.

У вінавальным склоне адзіночнага ліку пры адушаўлёных назоўніках мужчынскага роду гэтыя займеннікі таксама пішуцца з й: заўважыў майго, твайго, свайго брата.

Паглядзім, як гэта працуе

Даручыць твайму суседу; не знайсці свайго смартфона; падзякаваць твайму брату.

Твайму — давальны склон, свайго — родны склон: у абодвух формах пішацца й. Звярні ўвагу: па-руску «поблагодарить твоего брата», а па-беларуску падзякаваць (каму?) твайму брату — давальны склон.

04

Як змяняюцца наш і ваш

Займеннікі наш і ваш указваюць на прыналежнасць 1-й і 2-й асобам множнага ліку і таксама змяняюцца, як прыметнікі, па родах, ліках і склонах.

Склоннаш, наша (н. р.)наша (ж. р.)
Н.наш, нашанаша
Р.нашаганашай (-ае)
Д.нашамунашай
В.як Н. ці Р.; нашанашу
Т.нашымнашай (-аю)
М.(па) нашым(па) нашай

Множны лік: нашы, нашых, нашым, як Н. ці Р., нашымі, (па) нашых.

Паглядзім, як гэта працуе

Са звестак пра жыццё многіх сем’яў і родаў складаецца гісторыя нашага беларускага народа, гісторыя нашай краіны.

Нашага народа — Р. скл. м. р.; нашай краіны — Р. скл. ж. р. Канчаткі -ага, -ай такія ж, як у прыметніка: беларускага.

Параўноўваем і заўважаем

Параўнаем канчаткі: мой і наш

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Склонмой (твой, свой)наш (ваш)
Р. адз. л. м. р.майгонашага
Д. адз. л. м. р.маймунашаму
Т. адз. л. м. р.маімнашым
Р. адз. л. ж. р.маёй (мае)нашай (-ае)
Т. мн. л.маімінашымі
05

Яго, яе, іх не скланяюцца

Спецыяльнага займенніка, які ўказвае на прыналежнасць 3-й асобе, у беларускай мове няма. У яго функцыі ўжываецца форма роднага склону асабовага займенніка: яго, яе, іх.

Прыналежныя займеннікі яго, яе, іх не скланяюцца: Генадзь даў яе брату добрую параду. Хлопец падзякаваў іх матулі.

Паглядзім, як гэта працуе

Я бачыў яго ў парку. — На лузе загучала яго песня.

У першым сказе бачыў каго? яго — асабовы займеннік, дапаўненне. У другім песня чыя? яго — прыналежны займеннік, азначэнне; ён не змяняецца: яго песня, яго песні, з яго песняй.

Прасочваем шлях

Асабовы ці прыналежны займеннік яго?

  1. Ставім пытанне

    Да асабовага займенніка — каго? чаго?, да прыналежнага — чый? чыя? чыё? чые?

    Падарыў (чыю?) яго скрыпачку.

  2. Глядзім, з якім словам звязаны займеннік

    Прыналежны займеннік стаіць пры назоўніку і з’яўляецца азначэннем.

    яго скрыпачку — азначэнне

  3. Правяраем змяненнем назоўніка

    Прыналежныя яго, яе, іх не змяняюцца, калі назоўнік мяняе склон.

    яго скрыпачка, яго скрыпачкі, з яго скрыпачкай

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Яго — асабовы ці прыналежны?

Вызнач, якім займеннікам ужыта выдзеленае слова ў словазлучэнні, а ў картках-пытаннях выберы правільную форму.

Думай як філолаг

Чыё гэта?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму прыналежныя займеннікі яго, яе, іх не скланяюцца, а мой, наш — скланяюцца?

Зверыць разважанне

Мой, твой, наш, ваш, свой — сапраўдныя прыналежныя займеннікі, яны змяняюцца, як прыметнікі. Асобнага займенніка для 3-й асобы ў беларускай мове няма: у яго функцыі ўжываецца форма роднага склону асабовага займенніка — яго, яе, іх. Гэта ўжо застылая склонавая форма, таму яна не змяняецца разам з назоўнікам: яго брат, яго брату, з яго братам.

Параўнай сказы: «Алесь паклаў у партфель свой сшытак» і «Алесь паклаў у партфель яго сшытак». Ці аднолькавы ў іх сэнс?

Зверыць разважанне

Не. Свой указвае на прыналежнасць таму, хто ўтварае дзеянне: Алесь паклаў уласны сшытак. Яго ўказвае на іншую асобу мужчынскага роду: Алесь паклаў сшытак, які належыць камусьці іншаму (напрыклад, сябру). Таму, калі гаворка пра ўласны прадмет, ужываем свой.

Чаму пішам мая, маё без й, а майго, майму — з й?

Зверыць разважанне

Аснова займенніка мой мае на канцы гук [й]: [май-]. У формах мая, маё, маю гэты [й] разам з галосным перадаецца адной літарай я, ё, ю. А ў формах майго, майму пасля [й] ідзе зычны г ці м, таму [й] абазначаецца асобнай літарай й.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Указваюць на прыналежнасць

    Прыналежныя займеннікі ўказваюць на прыналежнасць прадмета асобе ці іншаму прадмету: мой, твой, наш, ваш, свой, яго, яе, іх.

  2. Свой — для любой асобы

    Займеннік свой указвае на прыналежнасць любой асобе: я спяваю сваю песню, ён спявае сваю песню.

  3. Змяняюцца як прыметнікі

    Мой, твой, свой, наш, ваш змяняюцца па родах, ліках і склонах; пачатковая форма — м. р., адз. л., Н. скл.

  4. Літара й

    У Р. і Д. склонах адз. л., а пры адушаўлёных назоўніках м. р. і ў В. склоне пішацца й: майго, твайму, свайго брата.

  5. Яго, яе, іх

    Прыналежнасць 3-й асобе перадаюць формы роднага склону яго, яе, іх; яны не скланяюцца.

  6. Роля ў сказе

    У сказе прыналежныя займеннікі з’яўляюцца азначэннем: за наш духмяны каравай.

Памятка: разбор па кроках

Даў твайму брату → чыйму? → прыналежнасць 2-й асобе → давальны склон, м. р., адз. л. → пішацца й → азначэнне, пачатковая форма твой.

  1. Пастаў пытанне чый? чыя? чыё? чые?. Падарыў (чыю?) сваю Скрыпачку — займеннік прыналежны.
  2. Вызнач род, лік і склон па назоўніку. Скрыпачку — ж. р., адз. л., В. скл.; займеннік мае тыя ж прыметы.
  3. Правер напісанне формы. Свой — сваю; у Р. і Д. склонах м. р. было б з й: свайго, свайму.

Цяпер растлумач: На што ўказваюць прыналежныя займеннікі і як яны змяняюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На што ўказваюць прыналежныя займеннікі?
2. Які займеннік указвае на прыналежнасць любой асобе?
3. Якім членам сказа звычайна з’яўляецца прыналежны займеннік?
4. Якая пачатковая форма займенніка «свайго»?
5. У якім словазлучэнні займеннік напісаны правільна?
6. Якая форма роднага склону займенніка «наша» (ж. р.)?
7. Якія прыналежныя займеннікі не скланяюцца?
8. У якім сказе яго — прыналежны займеннік?
9. Як правільна перакласці «заботиться о моём щенке»?
10. З якім асабовым займеннікам суадносіцца прыналежны займеннік ваш?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑