Займеннік

§ 69. Указальныя займеннікі

Вывучаем указальныя займеннікі гэты, той, такі, гэтакі, столькі, гэтулькі: на што яны ўказваюць, як змяняюцца і якія варыянтныя формы маюць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Таня зноў прыйшла ў бібліятэку па кніжку казак. «Ты ж нядаўна брала гэту кніжку!» — здзівілася бібліятэкар. «Там такія цікавыя казкі… Але гэтулькі твораў за месяц не вывучыш». Словы гэту, такія, гэтулькі нічога не называюць — яны паказваюць, як рукой.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

На што ўказваюць указальныя займеннікі і як яны змяняюцца?

01

Прадмет, прымета, колькасць

Займеннікі гэты, той, такі, гэтакі, столькі, гэтулькі ўказваюць на прадметы, іх прыметы і колькасць і называюцца ўказальнымі.

Гэты, той вылучаюць прадмет сярод іншых, такі, гэтакі ўказваюць на прымету, столькі, гэтулькі — на колькасць.

Паглядзім, як гэта працуе

— Танечка, ты ж нядаўна брала гэту кніжку. З таго часу толькі некалькі дзён прайшло. — Там такія цікавыя казкі… — Ты столькі казак вывучыла?

Гэту, таго ўказваюць на прадмет (кніжку, час), такія — на прымету казак, столькі — на колькасць.

02

Гэты, той, такі, гэтакі

Займеннікі гэты, той, такі, гэтакі змяняюцца, як прыметнікі, па родах, ліках і склонах: той, тая, тое — тыя; той — таго, таму, тым. Іх пачатковая форма — мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

Склонтой, тоетая
Н.той, тоетая
Р.таготой (-ае)
Д.тамутой
В.як Н. ці Р.; тоетую
Т.тымтой (-ою)
М.(па) тым(па) той

Множны лік: тыя, тых, тым, як Н. ці Р., тымі, (па) тых.

Паглядзім, як гэта працуе

Столькі салаўінай музыкі чуваць, што пад тую музыку можна танцаваць! (Е. Лось)

Пад што? пад тую музыку — займеннік, як і назоўнік, жаночага роду, адзіночнага ліку, вінавальнага склону.

Параўноўваем і заўважаем

Займеннік гэты і прыметнік багаты

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Склонгэтыбагаты
Н.гэтыбагаты
Р.гэтагабагатага
Д.гэтамубагатаму
В.як Н. ці Р.як Н. ці Р.
Т.гэтымбагатым
М.(пры) гэтым(пры) багатым
03

Такі і гэтакі: формы і выразы

Займеннікі такі і гэтакі змяняюцца, як прыметнікі з асновай на г, к, х з націскным і ненаціскным канчаткамі: такі, такога, такому, такім; гэтакі, гэтакага, гэтакаму, гэтакім — сухі, сухога, сухому, сухім.

У родным і творным склонах адзіночнага ліку жаночага роду ўказальныя займеннікі такая і гэтакая могуць мець варыянтныя формы: Р. скл. такой (такое), гэтакай (гэтакае); Т. скл. такой (такою), гэтакай (гэтакаю).

Займеннік такі ўваходзіць ва ўстойлівыя выразы: да такой ступені — ‘настолькі, так’; такой бяды — ‘не мае значэння’; такім макарам — ‘такім спосабам’.

Паглядзім, як гэта працуе

Такі́ — тако́га (націскны канчатак), гэ́такі — гэ́такага (ненаціскны канчатак).

У такі націск падае на канчатак, таму ў Р. скл. пішам -ога (як сухо́га). У гэтакі канчатак ненаціскны, таму пішам -ага: гэтакага.

04

Столькі і гэтулькі

Займеннікі столькі і гэтулькі роду і ліку не маюць. Яны змяняюцца толькі па склонах: столькі, столькіх, столькім.

Склонстолькідарагія
Н.столькідарагія
Р.столькіхдарагіх
Д.столькімдарагім
В.як Н. ці Р.як Н. ці Р.
Т.столькімідарагімі
М.(пры) столькіх(пры) дарагіх
Паглядзім, як гэта працуе

Перакладныя слоўнікі дапамаглі столькім навучэнцам!

Дапамаглі каму? столькім — давальны склон. Канчаткі такія ж, як у прыметніка ў множным ліку: дарагім.

Прасочваем шлях

Як вызначыць род, лік і склон указальнага займенніка

  1. Знаходзім назоўнік, з якім звязаны займеннік

    Указальны займеннік узгадняецца з назоўнікам.

    А цяпер пад тыя ж гукі скачуць праўнукі і ўнукі.

  2. Ставім пытанне ад галоўнага слова

    Пытанне падказвае склон.

    Скачуць пад што? пад тыя гукі — вінавальны склон.

  3. Вызначаем род і лік па назоўніку

    У множным ліку род не вызначаецца.

    Гукі — мн. л., значыць, тыя — мн. л., В. скл.

  4. Называем пачатковую форму

    Мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

    тыя → той

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

На што ўказвае ўказальны займеннік?

Размяркуй словазлучэнні паводле таго, на што ўказвае займеннік, а ў картках-пытаннях выберы правільную форму.

Думай як філолаг

Займеннікі, якія паказваюць

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў родным склоне пішам такога, але гэтакага?

Зверыць разважанне

Абодва займеннікі змяняюцца, як прыметнікі з асновай на г, к, х, але націск у іх розны. У такі́ націск падае на канчатак — і пішам -ога, як сухо́га. У гэ́такі націск на першым складзе, канчатак ненаціскны — і пішам -ага (аканне), як у прыметнікаў з ненаціскным канчаткам.

У сказе «Гэты кут люблю ўсім сэрцам» займеннік гэты мае такую ж форму, як у назоўным склоне. Чаму ж ён у вінавальным?

Зверыць разважанне

Склон вызначаем па пытанні: люблю што? — гэты кут. Гэта пытанне вінавальнага склону. У неадушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду вінавальны склон супадае з назоўным (кут — кут), таму і займеннік, які з ім узгоднены, мае форму гэты. Таму ў табліцы пішуць: В. — як Н. ці Р.

Чаму займеннік столькі параўноўваюць з прыметнікам у множным ліку (дарагія), а не ў адзіночным?

Зверыць разважанне

Столькі ўказвае на колькасць — на некалькі прадметаў, і яго склонавыя канчаткі супадаюць з канчаткамі прыметніка ў множным ліку: столькіх — дарагіх, столькім — дарагім, столькімі — дарагімі. Але роду і ліку ў займенніка столькі няма: ён змяняецца толькі па склонах.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Шэсць указальных займеннікаў

    Гэты, той, такі, гэтакі, столькі, гэтулькі ўказваюць на прадметы, іх прыметы і колькасць.

  2. Як прыметнікі

    Гэты, той, такі, гэтакі змяняюцца па родах, ліках і склонах: той, тая, тое — тыя; таго, таму, тым.

  3. Пачатковая форма

    Пачатковая форма — мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон: тую → той, гэтага → гэты.

  4. Такі і гэтакі

    Змяняюцца, як прыметнікі з асновай на г, к, х: такога, такому (націскны канчатак); гэтакага, гэтакаму (ненаціскны).

  5. Варыянтныя формы

    У Р. і Т. склонах адз. л. ж. р.: такой (такое), гэтакай (гэтакае); такой (такою), гэтакай (гэтакаю).

  6. Столькі і гэтулькі

    Не маюць роду і ліку, змяняюцца толькі па склонах: столькі, столькіх, столькім, столькімі.

Памятка: разбор па кроках

Словы ў тым самым парадку → у якім парадку? → парадак — м. р., адз. л. → месны склон → пачатковая форма той.

  1. Знайдзі назоўнік, з якім звязаны займеннік. Пад тую музыку — займеннік звязаны з назоўнікам музыка.
  2. Пастаў пытанне і вызнач склон. Пад што? — вінавальны склон.
  3. Вызнач род і лік па назоўніку і назаві пачатковую форму. Музыка — ж. р., адз. л.; тую → той.

Цяпер растлумач: На што ўказваюць указальныя займеннікі і як яны змяняюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які радок складаецца толькі з указальных займеннікаў?
2. Як змяняюцца займеннікі гэты, той, такі, гэтакі?
3. Якая пачатковая форма займенніка «тую»?
4. Якая форма давальнага склону займенніка «той» (м. р.)?
5. Якія займеннікі роду і ліку не маюць?
6. Як змяняецца займеннік такі?
7. Якая пара — варыянтныя формы роднага склону займенніка «такая»?
8. У якім сказе займеннік ужыты правільна?
9. Што значыць выраз «такой бяды»?
10. Вызначце род, лік і склон займенніка ў словазлучэнні «пад тую музыку».
↑

Загрузка прагрэсу…

↑