Займеннік

§ 70. Азначальныя займеннікі

Знаёмімся з азначальнымі займеннікамі сам, самы, увесь, усякі, усялякі, кожны, любы, іншы, вучымся адрозніваць сам і самы і правільна змяняць іх па склонах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «Вучняў вітаў сам дырэктар» і «Алесь даў самы падрабязны адказ». Словы сам і самы падобныя, але першае падкрэслівае важнасць асобы, а другое ўтварае найвышэйшую ступень прыметніка. А ці скажаш ты правільна: «самому сабе» ці «самаму сабе»?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія займеннікі называюцца азначальнымі і як адрозніць займеннікі сам і самы па значэнні і па формах?

01

Азначальныя займеннікі

Да азначальных адносяцца займеннікі сам (сама, само, самі), самы (самая, самае, самыя), увесь (уся, усё, усе), усякі (усякая, усякае, усякія), усялякі (усялякая, усялякае, усялякія), кожны (кожная, кожнае, кожныя), любы́ (люба́я, любо́е, любы́я), іншы (іншая, іншае, іншыя).

Усе азначальныя займеннікі змяняюцца, як прыметнікі, па ліках, склонах і родах (у адзіночным ліку).

Як і прыметнікі, азначальныя займеннікі ўзгадняюцца з назоўнікам, да якога адносяцца, і ў сказе часцей за ўсё бываюць азначэннямі: кожны чалавек, усе жыхары, любыя заданні, іншая справа.

Паглядзім, як гэта працуе

Само не гаворыць, ды ўсім адгукнецца, наш голас паўторыць, як мы, засмяецца (М. Пазнякоў).

Само — займеннік сам у ніякім родзе, адзіночным ліку, Н. склоне. Усім — займеннік усе ў Д. склоне множнага ліку. (Адгадка — рэха.)

02

Сам і самы: значэнне

Займеннік сам указвае на ўтваральніка дзеяння або падкрэслівае важнасць асобы: Не спадзявайся на прарокаў — будзь сам прарокам, чалавек (А. Бачыла).

Займеннік самы ўказвае, да якой мяжы можа праяўляцца дзеянне, ці служыць для ўтварэння складанай формы найвышэйшай ступені параўнання прыметніка: Свеціць, як сонца, ад самай калыскі вобраз любімы, родны і блізкі. Маміна імя самае лепшае, маміна слова найдаражэйшае (М. Хведаровіч).

Паглядзім, як гэта працуе

Вучняў вітаў сам дырэктар. Алесь даў самы падрабязны адказ на пытанне.

Сам падкрэслівае важнасць асобы: вітаў не нехта іншы, а менавіта дырэктар. Самы падрабязны — складаная форма найвышэйшай ступені прыметніка падрабязны.

Параўноўваем і заўважаем

Сам ці самы?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗайменнікШто ён паказваеПрыклад
самутваральніка дзеянняБудзь сам прарокам, чалавек.
самважнасць асобыВучняў вітаў сам дырэктар.
самымяжу, да якой праяўляецца дзеяннеСтаіць каля самай ракі ракіта.
самынайвышэйшую ступень прыметнікаАлесь даў самы падрабязны адказ.
самаутваральніка дзеяння (ж. р.)Сама ўзлятае на далонь сініца.
03

Скланенне сам і самы

Займеннік сам ва ўскосных склонах мае канчаткі -ога, -ому, -ім (з націскам), а займеннік самы — канчаткі прыметніка -ага, -аму, -ым.

Склонсам (м. і н. р.)самы (м. і н. р.)
Н.сам, самосамы, самае
Р.самогасамага
Д.самомусамаму
В.самога, самояк Н. або Р.
Т.самімсамым
М.(пры) самім(пры) самым
Склонсама (ж. р.)самая (ж. р.)
Н.самасамая
Р.самой (-ое)самай (-ае)
Д.самойсамай
В.самусамую
Т.самой (-ою)самай (-аю)
М.(пры) самой(пры) самай

Гавары і пішы правільна: само́му сабе, само́га сябе, на са́май справе.

Паглядзім, як гэта працуе

Жураўлю самому давялося частаваць Чаплю. Ліса перахітрыла саму сябе. На самай справе сынам спатрэбілася бацькоўская парада.

Самому, саму — формы займенніка сам (хто дзейнічае); на самай справе — устойлівы выраз з займеннікам самы. Памылкі «самаму», «самую сябе», «на самой справе» ўзнікаюць, калі блытаюць гэтыя займеннікі.

04

Скланенне ўвесь і кожны

Канчаткі азначальных займеннікаў залежаць ад роду, ліку і склону назоўніка, да якога яны адносяцца. Займеннік увесь мае асобныя формы: усяго, усяму, усім; уся, усёй, усю. Займеннікі кожны, усякі, усялякі, любы, іншы скланяюцца, як прыметнікі: кожнага, кожнаму, кожным.

Склонувесь, усёуся
Н.увесь, усёуся
Р.усягоусёй (-яе)
Д.усямуусёй
В.як Н. ці Р.; усёусю
Т.усімусёй (-ёю)
М.(пры) усім(пры) усёй

Кожны: Н. кожны, кожнае, кожная; Р. кожнага, кожнай (-ае); Д. кожнаму, кожнай; В. як Н. ці Р., кожнае, кожную; Т. кожным, кожнай (-аю); М. (пры) кожным, (пры) кожнай. Націск у займенніку любы падае на канчатак: любо́га, любо́му, любы́м.

Паглядзім, як гэта працуе

Мядзведзь вядомы кожнаму чалавеку. Па ўсіх гарадах і вёсках сярэдневяковай Беларусі хадзілі павадыры з мядзведзямі. Яго можна ўбачыць у любым цырку (Паводле Г. Аўласенкі).

Кожнаму — Д. склон, бо чалавеку; усіх — М. склон множнага ліку, бо (па) гарадах; любым — М. склон, бо (у) цырку.

Прасочваем шлях

Як выбраць сам ці самы і яго форму

  1. Вызначаем значэнне

    Калі трэба паказаць, хто дзейнічае, або падкрэсліць асобу, — сам; калі мяжу або найвышэйшую ступень — самы.

    Сябе … зразумееш → сябе самога (сам)

  2. Знаходзім слова, з якім займеннік звязаны

    Займеннік узгадняецца з назоўнікам або займеннікам у родзе, ліку і склоне.

    сябе (Р. скл., м. р.) → самога

  3. Выбіраем канчатак па табліцы

    Сам: -ога, -ому, -ім; самы: -ага, -аму, -ым; ж. р.: саму — самую.

    каля самай ракі — самы, Р. скл., ж. р.

  4. Правяраем націск

    У формах займенніка сам націск на канчатку, у формах самы — на аснове.

    само́га сябе, на са́май справе

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Форма займенніка сам ці самы?

Вызначы, ад якога займенніка гэтая форма: ад сам (канчаткі -ога, -ому, -ім) ці ад самы (канчаткі, як у прыметніка: -ага, -аму, -ым). Правер сябе па табліцах практ. 452.

Думай як філолаг

Сам, самы і рускія формы

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У рускай мове і займеннік сам, і займеннік самый у жаночым родзе маюць форму самой. Чаму, перакладаючы на беларускую мову, трэба спачатку вызначыць значэнне слова? Перакладзі: «к самой реке», «она самой себе удивилась».

Зверыць разважанне

У беларускай мове формы гэтых займеннікаў розныя: ад сама — самой, ад самая — самай. «К самой реке» паказвае мяжу (самы): каля самай ракі. «Она самой себе удивилась» паказвае, хто дзейнічае (сам): яна самой сабе здзівілася. Калі не вызначыць значэнне, лёгка памыліцца, як у выразе «на самой справе» замест правільнага на са́май справе.

Практ. 450. Адгадай загадку Н. Сторажавай і знайдзі ў ёй азначальныя займеннікі: «У яе, у гэткай дамы, усё жыццё на футры плямы, вушы змалку з кутасамі. Хто яна? Скажыце самі».

Зверыць разважанне

Гэта рысь: у яе плямістае футра і кутасы на вушах. Азначальныя займеннікі: усё (усё жыццё — н. р., адз. л., В. склон) і самі (мн. л., Н. склон). Займеннікі яе і яна — асабовыя, гэткай — указальны, хто — пытальны.

Чаму займеннікі кожны, увесь, любы, іншы называюць азначальнымі? Што ў іх агульнага з прыметнікамі?

Зверыць разважанне

Яны абагульнена ўказваюць на прымету прадмета і ў сказе звычайна бываюць азначэннямі: кожны чалавек, усе жыхары, любыя заданні. Як і прыметнікі, яны змяняюцца па ліках, склонах і родах (у адзіночным ліку) і ўзгадняюцца з назоўнікам: кожнаму чалавеку, па ўсіх гарадах, у любым цырку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Склад разраду

    Азначальныя займеннікі: сам, самы, увесь, усякі, усялякі, кожны, любы, іншы.

  2. Змяняюцца, як прыметнікі

    Азначальныя займеннікі змяняюцца па ліках, склонах і родах (у адзіночным ліку): кожны, кожная, кожнае, кожныя.

  3. Значэнне сам

    Сам указвае на ўтваральніка дзеяння або падкрэслівае важнасць асобы: будзь сам прарокам.

  4. Значэнне самы

    Самы паказвае мяжу (ад самай калыскі) або ўтварае найвышэйшую ступень (самы падрабязны).

  5. Розныя канчаткі

    Сам: самога, самому, самім, саму; самы: самага, самаму, самым, самую.

  6. Увесь — асобныя формы

    Увесь: усяго, усяму, усім; уся: усёй, усю. Па ўсім і па ўсіх — у пасля галоснай пераходзіць у ў.

Памятка: разбор па кроках

Жураўлю … давялося частаваць Чаплю → значэнне: хто дзейнічае → сам → узгадняецца з словам жураўлю (Д. скл., м. р.) → самому.

  1. Вызначы значэнне. Хто дзейнічае або важнасць асобы — сам; мяжа дзеяння або найвышэйшая ступень — самы.
  2. Знайдзі слова, з якім займеннік узгадняецца. Вызначы яго род, лік і склон: жураўлю — Д. склон, м. р., адз. л.
  3. Выберы канчатак і правер націск. Сам: само́га, само́му, самі́м; самы: са́мага, са́маму, са́мым. Жураўлю самому давялося частаваць Чаплю.

Цяпер растлумач: Якія займеннікі называюцца азначальнымі і як адрозніць займеннікі сам і самы па значэнні і па формах?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які займеннік не адносіцца да азначальных?
2. Як змяняюцца азначальныя займеннікі?
3. Што паказвае займеннік сам у сказе «Вучняў вітаў сам дырэктар»?
4. У якім сказе займеннік самы ўтварае найвышэйшую ступень прыметніка?
5. Як правільна сказаць?
6. Устаў займеннік: «Ліса перахітрыла … сябе».
7. Якая форма Р. склону м. р. у займенніка ўвесь?
8. Які займеннік у Р. склоне мае канчатак -ага, як прыметнік?
9. Пастаў займеннік у патрэбную форму: «Мядзведзь вядомы (кожны) чалавеку».
10. Пастаў займеннік у патрэбную форму: «Па (увесь) гарадах і вёсках хадзілі павадыры з мядзведзямі».
↑

Загрузка прагрэсу…

↑