Займеннік

§ 71. Пытальныя і адносныя займеннікі

Знаёмімся з пытальнымі і адноснымі займеннікамі хто, што, які, чый, каторы, колькі: вучымся адрозніваць іх у сказе і правільна змяняць па склонах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«— Што ты робіш, Вова? — Пішу пісьмо. — Каму? — Сабе.» А цяпер іншы сказ: «Сяргей, скажы, хто сёння дзяжурны». Словы што і хто ў пытанні і ў складаным сказе аднолькавыя, але працуюць па-рознаму. Як?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым пытальныя займеннікі адрозніваюцца ад адносных і як яны змяняюцца?

01

Пытальныя і адносныя

Займеннікі хто? што? які? чый? каторы? колькі? называюцца пытальнымі. Займеннікі хто, што, які, чый, каторы, колькі называюцца адноснымі. Пытальныя і адносныя займеннікі з’яўляюцца амонімамі.

Пытальныя і адносныя займеннікі пішуцца і гучаць аднолькава, а адрозніваюцца роляй у сказе. Пытальныя займеннікі ўказваюць на асобу (хто?), прадмет (што?), прымету (які? каторы?), прыналежнасць (чый?), колькасць (колькі?).

Паглядзім, як гэта працуе

— Што ты робіш, Вова? — Пішу пісьмо. — Каму? — Сабе. — Пра што ты пішаш? — Як атрымаю, тады скажу (І. Курбека).

Пытанні аўтару дапамаглі задаць пытальныя займеннікі што, каму (Д. склон ад хто), пра што. Займеннік сабе — зваротны, ужыты ў Д. склоне.

02

Роля ў сказе

Пытальныя займеннікі выкарыстоўваюцца ў пытальных сказах: І што ёсць на свеце мілейшае за цябе, пара́ маладога жыцця? (Я. Колас).

Адносныя займеннікі ў асноўным служаць для сувязі частак у складаным сказе: Ты сцягу, што над галавою, будзь верны! (П. Броўка).

Адносны займеннік стаіць на мяжы частак складанага сказа, і перад ім звычайна ставіцца коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Хто сёння дзяжурны? — Сяргей, скажы, хто сёння дзяжурны.

У першым сказе хто — пытальны займеннік: сказ пытальны. У другім хто — адносны: ён звязвае часткі складанага сказа, а сам сказ заканчваецца кропкай, а не пытальнікам.

Параўноўваем і заўважаем

Пытальны ці адносны?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказЗайменнікЧаму
Якія ў цябе планы на выхадны дзень?пытальнысказ пытальны
Я помню, якія ў цябе планы на выхадны дзень.адноснызвязвае часткі складанага сказа
Чыя гэта песня гучыць па радыё?пытальнысказ пытальны
Марыля здагадалася, чыя песня гучыць па радыё.адноснызвязвае часткі складанага сказа
Дырэктар спытаў, колькі вучняў наведвае факультатыўныя заняткі.адносныстаіць на мяжы частак пасля коскі
03

Скланенне хто і што

Пытальныя і адносныя займеннікі хто? хто; што? што; колькі? колькі змяняюцца па склонах, а займеннікі які? які; чый? чый; каторы? каторы — па склонах, ліках і родах (у адзіночным ліку).

Склонхтошто
Н.хтошто
Р.кагочаго
Д.камучаму
В.кагошто
Т.кімчым
М.(пры) кім(пры) чым
Паглядзім, як гэта працуе

Каму ты напісаў пісьмо? Чаму ты так радуешся?

Займеннікі хто і што маюць аднолькавыя канчаткі ва ўскосных склонах (-аго, -аму, -ім/-ым), а адрозніваюцца асновай: к- і ч-. У В. склоне хто супадае з Р. (каго), а што — з Н. (што).

04

Канчаткі які, чый, колькі

Займеннікі які? і які ва ўскосных склонах маюць канчаткі, як у займенніка сам: як-ога, як-ому, як-ім і г. д. Займеннікі чый? і чый ва ўсіх склонах змяняюцца, як займеннікі мой, твой, свой.

Займеннік колькі ва ўскосных склонах мае канчаткі, як прыметнік сіні ў множным ліку: Р. скл. колькіх; Д. скл. колькім; В. скл., як Н. ці Р. скл.; Т. скл. колькімі; М. скл. (на) колькіх.

Паглядзім, як гэта працуе

На якім прыпынку ты выйдзеш? Па чыім маршруце едзе аўтобус? З колькімі сябрамі ты ідзеш на каток?

Якім — як самім; чыім — як маім; колькімі — як сінімі.

Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад займенніка хто, што, які…

  1. Глядзім на мэту выказвання

    Калі сказ — пытанне і займеннік утрымлівае гэтае пытанне, займеннік пытальны.

    Колькі вучняў наведвае заняткі?

  2. Шукаем мяжу частак

    Калі займеннік стаіць у пачатку другой часткі складанага сказа і звязвае часткі, ён адносны.

    Дырэктар спытаў, колькі вучняў наведвае заняткі.

  3. Вызначаем форму

    Ставім пытанне ад слова, з якім звязаны займеннік, і знаходзім склон (а ў які, чый, каторы — род і лік).

    З колькімі сябрамі? — Т. склон

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пытальны ці адносны займеннік?

Прачытай сказ і вызначы, які займеннік у ім ужыты: пытальны (у пытальным сказе) ці адносны (звязвае часткі складанага сказа). Сказы — з практ. 457–460.

Думай як філолаг

Адно слова — дзве ролі

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пытальныя і адносныя займеннікі называюць амонімамі? Дакажы на прыкладзе займенніка хто.

Зверыць разважанне

Амонімы — словы, якія пішуцца і гучаць аднолькава, а значаць рознае. Пытальны займеннік хто ўтрымлівае пытанне: Хто сёння дзяжурны? Адносны хто нічога не пытае, а звязвае часткі складанага сказа: Сяргей, скажы, хто сёння дзяжурны. Напісанне аднолькавае, а роля ў сказе розная.

Практ. 461. Адгадай загадку-жарт: «Якія два займеннікі перашкаджаюць дарожнаму руху?» Да якога разраду адносяцца займеннікі ў адказе?

Зверыць разважанне

Гэта займеннікі я і мы: разам атрымліваюцца ямы, якія перашкаджаюць руху на дарозе. Я і мы — асабовыя займеннікі. А слова якія ў пытанні — пытальны займеннік у Н. склоне множнага ліку.

Займеннікі хто і што маюць аднолькавыя канчаткі ва ўскосных склонах: каго — чаго, каму — чаму, кім — чым. А ў якім склоне іх формы будуюцца па-рознаму? Чаму?

Зверыць разважанне

У В. склоне: хто — каго (супадае з Р. склонам), што — што (супадае з Н. склонам). Хто ўказвае на асобу, на жывое, а што — на прадмет. Так і ў назоўнікаў: у адушаўлёных В. склон супадае з Р. (бачу брата), у неадушаўлёных — з Н. (бачу дом).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пытальныя займеннікі

    Хто? што? які? чый? каторы? колькі? — пытальныя; ужываюцца ў пытальных сказах.

  2. Адносныя займеннікі

    Хто, што, які, чый, каторы, колькі — адносныя; служаць для сувязі частак у складаным сказе.

  3. Амонімы

    Пытальныя і адносныя займеннікі з’яўляюцца амонімамі: пішуцца аднолькава, а ў сказе выконваюць розную ролю.

  4. Змяняюцца па склонах

    Хто, што, колькі змяняюцца толькі па склонах: каго, чаго; каму, чаму; кім, чым; колькіх, колькімі.

  5. Па склонах, ліках і родах

    Які, чый, каторы змяняюцца па склонах, ліках і родах (у адзіночным ліку): які, якая, якое, якія.

  6. Узоры скланення

    Які — як сам (якога, якому); чый — як мой (чыйго, чыйму); колькі — як сіні ў мн. л. (колькіх, колькімі).

Памятка: разбор па кроках

Марыля здагадалася, чыя песня гучыць → сказ не пытальны, займеннік звязвае часткі → адносны → чыя: ж. р., адз. л., Н. скл.

  1. Вызначы мэту выказвання. Калі сказ пытальны і займеннік утрымлівае пытанне, займеннік пытальны: Хто сёння дзяжурны?
  2. Знайдзі мяжу частак складанага сказа. Калі займеннік пасля коскі звязвае часткі сказа, ён адносны: Сяргей, скажы, хто сёння дзяжурны.
  3. Вызначы форму займенніка. Пастаў пытанне ад слова, з якім звязаны займеннік: заканчваецца (чым?) — Т. склон.

Цяпер растлумач: Чым пытальныя займеннікі адрозніваюцца ад адносных і як яны змяняюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія займеннікі называюцца пытальнымі?
2. Для чаго ў асноўным служаць адносныя займеннікі?
3. Якімі словамі паміж сабой з’яўляюцца пытальныя і адносныя займеннікі?
4. У якім сказе займеннік адносны?
5. Якія займеннікі змяняюцца па склонах, ліках і родах (у адзіночным ліку)?
6. Якая форма Д. склону займенніка хто?
7. Якая форма Т. склону займенніка колькі?
8. Якая форма Р. склону м. р. займенніка які?
9. Як змяняецца займеннік чый?
10. Раскрый дужкі: «Без (што) хаты не пабудуеш?»
↑

Загрузка прагрэсу…

↑