Займеннік

§ 72. Няпэўныя займеннікі

Знаёмімся з няпэўнымі займеннікамі: як яны ўтвараюцца ад пытальных, калі пішуцца разам, праз злучок і асобна і як змяняюцца па склонах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паслухай: «Нехта спяшаецца, камусьці не спіцца, некага гоніць радасць адкрыцця» (С. Грахоўскі). Хто спяшаецца? Каму не спіцца? Паэт не называе гэтых людзей. Словы нехта, камусьці, некага ўказваюць на асобу, але невядомую. Такія займеннікі называюцца няпэўнымі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначаюць няпэўныя займеннікі, як яны ўтвараюцца і пішуцца?

01

Няпэўныя займеннікі

Няпэўныя займеннікі ўказваюць на няпэўныя, невядомыя прадмет, прымету, колькасць: Нехта спяшаецца, камусьці не спіцца, некага гоніць радасць адкрыцця (С. Грахоўскі).

Няпэўныя займеннікі ўказваюць на прадмет (нехта, штосьці, абы-што), на прымету (нейкі, абы-які, чый-небудзь) і на колькасць (некалькі, колькі-небудзь), але не называюць іх дакладна.

Паглядзім, як гэта працуе

Пчаляр часам нават размаўляе з пчоламі, нібы яны разумеюць штосьці. Нейкі час ён рамантуе і чысціць вуллі (Паводле М. Маляўкі).

Штосьці — невядомы прадмет, нейкі — няпэўная прымета (час не названы дакладна).

02

Як утвараюцца

Няпэўныя займеннікі ўтвараюцца ад пытальных пры дапамозе прыставак не- і абы-: не́хта, не́шта, не́йкі, не́чы, некато́ры, не́калькі; абы-хто́, абы-што́, абы-які́, абы-чы́й.

Няпэўныя займеннікі таксама ўтвараюцца пры дапамозе марфем -сьці і -небудзь, якія называюцца постфіксамі: хтосьці, штосьці, чыйсьці; хто-небудзь, што-небудзь, чый-небудзь, каторы-небудзь, колькі-небудзь.

Паглядзім, як гэта працуе

хто? → не́хта, абы-хто́, хтосьці, хто-небудзь

Ад аднаго пытальнага займенніка хто? можна ўтварыць некалькі няпэўных: з прыстаўкай (не-, абы-) або з постфіксам (-сьці, -небудзь). Націск у займенніках з не- падае на прыстаўку: не́хта, не́шта.

03

Разам, праз злучок, асобна

Прыстаўка не- і постфікс -сьці з займеннікамі пішуцца разам: нехта, нейкі, штосьці, чыйсьці.

Прыстаўка абы- і постфікс -небудзь з займеннікамі пішуцца праз злучок: што-небудзь, які-небудзь, чый-небудзь. Калі прыстаўка абы- аддзяляецца прыназоўнікам, то тады яна пішацца асобна: абы з кім, абы перад чым.

Паглядзім, як гэта працуе

Пчолы вядуцца не ў абы-якога гаспадара. Пчаляр вывозіць вуллі да якіх-небудзь шчодрых меданосаў. Не размаўляй абы з кім.

Абы-якога, якіх-небудзь — праз злучок (абы-, -небудзь). У абы з кім паміж абы і займеннікам стаіць прыназоўнік з — тры словы асобна.

Параўноўваем і заўважаем

Як пішуцца няпэўныя займеннікі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
МарфемаЯк пішамПрыклады
прыстаўка не-разамнехта, нейкі, некалькі
постфікс -сьціразамштосьці, чыйсьці, камусьці
прыстаўка абы-праз злучокабы-хто, абы-які, абы-чый
постфікс -небудзьпраз злучокхто-небудзь, які-небудзь
абы- + прыназоўнікасобна, у тры словыабы з кім, абы перад чым
04

Скланенне няпэўных

Няпэўныя займеннікі змяняюцца па склонах (утвораныя ад які, чый, каторы — яшчэ па ліках і родах); прыстаўкі і постфіксы пры гэтым не змяняюцца: нехта — некага — некаму, штосьці — чагосьці — чымсьці.

Склонне́хташтосьці
Н.не́хташтосьці
Р.не́кагачагосьці
Д.не́камучамусьці
В.не́кагаштосьці
Т.не́кімчымсьці
М.(на) не́кім(на) чымсьці
Склонабы-які́чый-небудзь
Н.абы-які́чый-небудзь
Р.абы-яко́гачыйго-небудзь
Д.абы-яко́мучыйму-небудзь
В.як Н. ці Р.як Н. ці Р.
Т.абы-які́мчыім-небудзь
М.(на) абы-які́м(на) чыім-небудзь

Займеннікі нейкі, нечы, некаторы скланяюцца, як прыметнікі: нейкага, нейкаму, нейкім; нечага, нечаму, нечым; некаторага, некатораму, некаторым.

Гавары і пішы правільна: пры вымаўленні займенніка некаторы і яго форм націск падае на о: некато́ры, некато́рага, некато́раму, некато́рым, некато́рыя, некато́рых і інш.

Прасочваем шлях

Як правільна напісаць няпэўны займеннік

  1. Знаходзім пытальны займеннік

    Вызначаем, ад якога пытальнага займенніка ўтвораны няпэўны.

    чыйму-небудзь ← чый?

  2. Вызначаем марфему

    Не- і -сьці пішам разам, абы- і -небудзь — праз злучок.

    не + хта → нехта; хто + небудзь → хто-небудзь

  3. Правяраем, ці няма прыназоўніка

    Калі паміж абы- і займеннікам стаіць прыназоўнік, пішам тры словы асобна.

    абы + з + кім → абы з кім

  4. Ставім патрэбны склон

    Змяняецца толькі пытальная частка, марфема застаецца.

    без чагосьці, з кім-небудзь

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам, праз злучок ці асобна?

Як напісаць няпэўны займеннік? Успомні правіла: не- і -сьці — разам, абы- і -небудзь — праз злучок, абы з прыназоўнікам — асобна.

Думай як філолаг

Таямніцы няпэўных займеннікаў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 462. Чаму, на тваю думку, займеннікі нехта, нейкі, некалькі называюцца няпэўнымі? Ад займеннікаў якога разраду яны ўтварыліся?

Зверыць разважанне

Яны ўтварыліся ад пытальных займеннікаў (хто? які? колькі?). Пытальны займеннік пытае пра невядомае, а няпэўны паказвае, што прадмет, прымета ці колькасць ёсць, але дакладна не названы: нехта — нейкі чалавек, але невядома хто; некалькі — нейкая колькасць, але невядома якая. Таму яны і няпэўныя.

Па-руску пішуць «кто-то» праз злучок, а па-беларуску — «хтосьці» разам. Як правільна перакласці «кто-то», «кто-нибудь», «лишь бы с кем»?

Зверыць разважанне

Кто-то — хтосьці (постфікс -сьці пішацца разам), кто-нибудь — хто-небудзь (постфікс -небудзь пішацца праз злучок), лишь бы с кем — абы з кім (абы аддзелена прыназоўнікам, тры словы). Правапіс беларускіх займеннікаў трэба правяраць па беларускіх правілах, а не па рускіх.

Практ. 468. А. Вярцінскі піша: «Бачу я: нехта (нехта) любіць… Бачу я: нехта (нехта) губіць». Раскрый дужкі і растлумач, чаму другі займеннік мае іншую форму.

Зверыць разважанне

Бачу я: нехта некага любіць… Бачу я: нехта некага губіць. Першы нехта — дзейнік (Н. склон): хто любіць? Другі — дапаўненне: любіць (каго?) некага — В. склон. Змяняецца толькі пытальная частка: хто → каго, а прыстаўка не- застаецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што абазначаюць

    Няпэўныя займеннікі ўказваюць на няпэўныя, невядомыя прадмет, прымету, колькасць: нехта, нейкі, некалькі.

  2. Утвараюцца ад пытальных

    Няпэўныя займеннікі ўтвараюцца ад пытальных пры дапамозе прыставак не-, абы- і постфіксаў -сьці, -небудзь.

  3. Разам

    Прыстаўка не- і постфікс -сьці пішуцца разам: нехта, нейкі, штосьці, чыйсьці.

  4. Праз злучок

    Прыстаўка абы- і постфікс -небудзь пішуцца праз злучок: абы-хто, што-небудзь, чый-небудзь.

  5. Асобна

    Калі абы- аддзяляецца прыназоўнікам, пішам асобна: абы з кім, абы перад чым.

  6. Скланенне і націск

    Змяняецца пытальная частка: некага, чагосьці, чыйму-небудзь. Націск: не́хта, не́йкі, але некато́ры.

Памятка: разбор па кроках

(Абы)(з)кім → пытальны хто + прыстаўка абы- → паміж імі прыназоўнік з → пішам асобна: абы з кім.

  1. Знайдзі пытальны займеннік і марфему. Абы-якога ← які? + прыстаўка абы-; чагосьці ← што? + постфікс -сьці.
  2. Успомні правіла напісання. Не- і -сьці — разам; абы- і -небудзь — праз злучок; абы + прыназоўнік + займеннік — асобна.
  3. Пастаў патрэбны склон. Змяняецца толькі пытальная частка: не ў абы-якога гаспадара, (у) нечым сэрцы.

Цяпер растлумач: Што абазначаюць няпэўныя займеннікі, як яны ўтвараюцца і пішуцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На што ўказваюць няпэўныя займеннікі?
2. Ад займеннікаў якога разраду ўтвараюцца няпэўныя?
3. Як называюцца марфемы -сьці і -небудзь?
4. Які займеннік пішацца праз злучок?
5. Як правільна напісаць?
6. У якім радзе ўсе займеннікі пішуцца разам?
7. Якая форма Р. склону займенніка нехта?
8. На які склад падае націск у займенніку некаторы?
9. Якая форма Т. склону займенніка штосьці?
10. Раскрый дужкі: «Але аб тым, што ў (нечы) сэрцы выбух, парою нават блізкія не знаюць».
↑

Загрузка прагрэсу…

↑