Знаёмімся з асабовымі і безасабовымі дзеясловамі: вучымся вызначаць асобу дзеяслова і пазнаваць дзеянні, якія адбываюцца самі па сабе, без дзеючай асобы.
«На вуліцы пацямнела. Наляцеў вецер. Хмары навіслі над самай зямлёй» (паводле І. Пяшко). Вецер наляцеў, хмары навіслі — а хто пацямнеў? Ніхто: стала цёмна само па сабе. У першым сказе дзейніка няма і быць не можа. Такія дзеясловы называюцца безасабовымі.
Чым асабовыя дзеясловы адрозніваюцца ад безасабовых?
Асабовыя дзеясловы паказваюць, хто ўтварае дзеянне.
| Асоба | Хто ўтварае дзеянне | Прыклад |
|---|---|---|
| 1-я | той, хто гаворыць | я частую, мы частуем |
| 2-я | той, з кім гавораць | ты частуеш, вы частуеце |
| 3-я | той, пра каго гавораць | ён частуе, яны частуюць |
Над возерам вецер лятае, / На хвалях лілеі люляе (М. Пазнякоў).
Лятае, люляе — цяперашні час, 3-я асоба, адзіночны лік: дзеянне ўтварае той, пра каго гавораць, — вецер.
Асобу дзеяслова можна вызначыць толькі ў цяперашнім і будучым часе.
Я сам знайшоў да яе сцежку. Іду сюды — нікога з сабой не клічу і за руку не цягну (паводле У. Ягоўдзіка).
Знайшоў — прошлы час: асобу па форме дзеяслова не вызначыш (я, ты, ён знайшоў). Іду, клічу, цягну — цяперашні час, 1-я асоба адзіночнага ліку.
Дзеясловы ў форме 2-й асобы могуць абазначаць дзеянні любога чалавека: Добра працуеш — павагу маеш. За вялікім пагонішся — і малое згубіш (Прыказкі). У такіх выпадках выказванне мае абагульнены сэнс.
З кім такое не здаралася! Блукаеш па лесе, паціху збіраеш грыбы. Потым азірнешся — і замрэш ад страху (паводле У. Ягоўдзіка).
Блукаеш, збіраеш, азірнешся, замрэш — 2-я асоба, але аўтар гаворыць не пра аднаго суразмоўцу, а пра кожнага, хто трапіў у лес. Чытач адразу ўяўляе сябе на месцы героя.
Безасабовыя дзеясловы абазначаюць дзеянні, якія адбываюцца самі па сабе, без дзеючай асобы (прадмета). У сказах з безасабовымі дзеясловамі не можа быць дзейніка: Ужо добра сцямнела (Я. Галубовіч). Пасвяжэла, пацягнула ветрыкам (Г. Далідовіч).
Потым яшчэ доўга і злосна грукала на небе (паводле І. Пяшко).
Хто грукаў? — нікога не назавеш: гэта гром, навальніца, але ў сказе дзейніка няма. Грукала — безасабовы дзеяслоў, адзін галоўны член сказа.
Безасабовыя дзеясловы не змяняюцца па асобах і ліках. У цяперашнім і будучым часе яны маюць форму 3-й асобы адзіночнага ліку: світае; у прошлым часе — форму ніякага роду адзіночнага ліку: світала.
Безасабовыя дзеясловы могуць утварацца ад асабовых пры дапамозе постфікса -ся (-ца, -цца): спала — спалася, жыве — жывецца.
Адзін і той жа дзеяслоў можа ўжывацца і як асабовы, і як безасабовы: Паветра пахне скошанай травой (ёсць дзейнік паветра). У хаце пахне пірагамі (дзейніка няма).
| Асабовае (ёсць дзейнік) | Безасабовае (дзейніка няма) |
|---|---|
| Паветра пахне скошанай травой. | У хаце пахне пірагамі. |
| Сонца моцна прыпякала. | Апоўдні моцна прыпякала. |
| Вецер дзьме з поўначы. | З акна дзьме. |
| Неба хутка цямнее. | На вуліцы цямнее. |
| Я добра спала. | Мне добра спалася. |
Шукаем дзеяслоў, які абазначае дзеянне ў сказе.
Пасвяжэла, пацягнула ветрыкам.
Ці ёсць (ці можа быць) слова ў назоўным склоне, якое ўтварае дзеянне?
Хто пасвяжэў? — нікога няма; ветрыкам — творны склон.
Цяп. і буд. час — 3-я асоба адз. л.; прошлы — ніякі род адз. л.
пасвяжэла, пацягнула — ніякі род
Дзеянне адбываецца само па сабе — дзеяслоў безасабовы.
пасвяжэла, пацягнула — безасабовыя
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Мы частуем гасцей → частуем: цяперашні час, 1-я асоба, множны лік → дзеянне ўтварае той, хто гаворыць → асабовы.
Задача 1. Практ. 61. Складзі па два сказы з дзеясловамі «прыпякала» і «цямнее», каб яны ўжываліся як асабовыя і як безасабовыя.
Узор: «Сонца прыпякала ўсё мацней (асабовы, дзейнік сонца). Апоўдні так прыпякала, што мы пайшлі ў цянёк (безасабовы)». «Неба на захадзе цямнее (асабовы). Восенню рана цямнее (безасабовы)».
Правер: у асабовым ужыванні ёсць дзейнік, у безасабовым яго няма.
Задача 2. Напішы для класнага чата 3–4 сказы пра ранішняе надвор’е перад экскурсіяй. Выкарыстай не менш за два безасабовыя дзеясловы.
Узор: «Сёння рана світала, а цяпер ужо пацяплела. Але з поўначы цягне халадком, таму вазьміце куртку. Удзень, кажуць, можа задажджыць».
Правер: світала, пацяплела, цягне, задажджыць — без дзейніка; прошлы час — ніякі род.
Задача 3. Малодшы брат першы раз ідзе ў лес па грыбы. Дай яму 3 парады, ужываючы дзеясловы 2-й асобы з абагульненым сэнсам, як у прыказках.
Узор: «Ціха ідзеш — больш грыбоў знойдзеш. Глядзіш пад ногі — не зачэпішся за карэнне. Ад сцежкі далёка не адыходзіш — і дарогу назад лёгка знаходзіш».
Правер: дзеясловы 2-й асобы (ідзеш, знойдзеш) абазначаюць дзеянні любога чалавека.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, асабовы ці безасабовы дзеяслоў у сказе. Пашукай дзейнік.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Параўнай: «Неба сцямнела» і «Ужо добра сцямнела». Ці гэта адзін і той жа дзеяслоў? Чаму ў адным сказе ёсць дзейнік, а ў другім няма?
Дзеяслоў адзін, але ўжыты па-рознаму. У сказе «Неба сцямнела» ёсць дзейнік неба: дзеянне ўтварае прадмет, і дзеяслоў асабовы (род — ніякі, бо неба ніякага роду). У сказе «Ужо добра сцямнела» дзеянне адбываецца само па сабе, без дзеючага прадмета, — гэта безасабовае ўжыванне. Таму і правяраем не слова асобна, а сказ: ці ёсць (ці можа быць) дзейнік.
Чаму аўтар тэксту пра корч (практ. 58) піша «блукаеш, збіраеш, азірнешся», а не «я блукаў, збіраў»?
Дзеясловы 2-й асобы тут маюць абагульнены сэнс: гэта можа здарыцца з кожным. Чытач адчувае, што гаворка пра яго самога, і разам з аўтарам «трапляе» ў лес, палохаецца і здзіўляецца. Расказ ад 1-й асобы прошлага часу быў бы гісторыяй пра аднаго чалавека, а 2-я асоба робіць яе агульнай, як у прыказцы.
Чаму безасабовыя дзеясловы ў прошлым часе маюць менавіта форму ніякага роду (світала, сцямнела), а не мужчынскага ці жаночага?
Род дзеяслова ў прошлым часе залежыць ад дзейніка: вецер наляцеў, хмара сунулася. У безасабовым сказе дзейніка няма, і дзеяслову няма з чым узгадняцца. Таму ён бярэ «нейтральную» форму — ніякі род адзіночнага ліку, гэтак жа як у цяперашнім часе бярэ форму 3-й асобы адзіночнага ліку (світае).
Паказваюць, хто ўтварае дзеянне: той, хто гаворыць (1-я асоба), з кім гавораць (2-я), пра каго гавораць (3-я).
Асобу дзеяслова можна вызначыць толькі ў цяперашнім і будучым часе.
Дзеясловы 2-й асобы могуць абазначаць дзеянні любога чалавека: Добра працуеш — павагу маеш.
Абазначаюць дзеянні, якія адбываюцца самі па сабе; дзейніка ў сказе быць не можа: Ужо добра сцямнела.
3-я асоба адз. л. у цяперашнім і будучым часе (світае), ніякі род адз. л. у прошлым (світала).
Безасабовыя дзеясловы ўтвараюцца ад асабовых з постфіксам -ся (-ца, -цца): спала — спалася, жыве — жывецца.
Вечарам задажджыла → хто? — дзейніка няма → прошлы час, ніякі род адз. л. → безасабовы дзеяслоў.
Цяпер растлумач: Чым асабовыя дзеясловы адрозніваюцца ад безасабовых?
Загрузка прагрэсу…