Дзеяслоў

§ 11. Пераходныя і непераходныя дзеясловы (азнаямленне)

Знаёмімся з пераходнымі і непераходнымі дзеясловамі: вучымся адрозніваць іх па тым, ці накіравана дзеянне непасрэдна на прадмет і ў якім склоне стаіць залежны назоўнік.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два словазлучэнні: памыць падлогу і дапамагчы бацькам. Ад першага дзеяслова пытаемся «памыць што?», і назоўнік стаіць у вінавальным склоне без прыназоўніка. Ад другога — «дапамагчы каму?», і назоўнік стаіць у давальным склоне. Дзеянне ў першым выпадку пераходзіць на прадмет, а ў другім — не.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць пераходны дзеяслоў ад непераходнага?

01

Пераходныя дзеясловы

Пераходныя дзеясловы абазначаюць дзеянне, якое непасрэдна накіравана на прадмет. Пры пераходных дзеясловах назоўнікі ўжываюцца ў форме вінавальнага склону без прыназоўніка: вышываць (што?) кашулю, разглядаць (каго?) матылька.

Каб пазнаць пераходны дзеяслоў, ставім ад яго пытанне да залежнага назоўніка і вызначаем склон: памыць (што?) падлогу, збіраць (што?) грыбы, надрукаваць (што?) аб’яву. Прыназоўніка тут няма, назоўнікі стаяць у вінавальным склоне — дзеясловы пераходныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Сонца выпіла апошнія лужынкі снегавой вады (Я. Галубовіч).

Выпіла (што?) лужынкі — вінавальны склон без прыназоўніка. Дзеянне непасрэдна накіравана на прадмет, дзеяслоў выпіла пераходны.

02

Родны склон пры пераходных

Пры пераходных дзеясловах назоўнікі ўжываюцца таксама ў форме роднага склону без прыназоўніка: а) калі дзеянне пераходзіць на частку прадмета: насыпаць (чаго?) цукру, выпіць (чаго?) кефіру; б) калі перад дзеясловам ёсць адмоўная часціца не: не чакаў (чаго?) запрашэння, не знайшоў (чаго?) баравікоў.

Параўнай: выпіць кефір (увесь) — выпіць кефіру (частку); знайшоў баравікі — не знайшоў баравікоў. Склон змяніўся, але дзеянне па-ранейшаму накіравана на прадмет, таму дзеяслоў застаецца пераходным.

Паглядзім, як гэта працуе

Бабуля насыпала ў кошык ягад. Мы не чакалі запрашэння.

Насыпала (чаго?) ягад — частка прадмета; не чакалі (чаго?) запрашэння — адмаўленне з не. Абодва дзеясловы пераходныя.

03

Непераходныя дзеясловы

Непераходныя дзеясловы абазначаюць дзеянне, якое не накіравана непасрэдна на прадмет. Пры непераходных дзеясловах назоўнікі ўжываюцца ў форме ўскосных склонаў без прыназоўніка і з прыназоўнікам (акрамя вінавальнага і роднага склонаў без прыназоўніка): ганарыцца (чым?) перамогай, жартаваць (з каго?) з брата.

У словазлучэннях дапамагчы (каму?) бацькам — давальны склон, спрачацца (з кім?) з братам — творны склон з прыназоўнікам, увайсці (у што?) у кабінет — вінавальны склон, але з прыназоўнікам. Усе гэтыя дзеясловы непераходныя.

Непераходны дзеяслоў можа ўжывацца і без залежнага назоўніка: Красавіцкі лес аж звінеў ад птушыных галасоў (У. Ягоўдзік).

Паглядзім, як гэта працуе

З дарогі мы збочылі на непрыкметную сцежку (Р. Ігнаценка).

Збочылі (на што?) на сцежку — вінавальны склон з прыназоўнікам на. Дзеянне не пераходзіць на прадмет, дзеяслоў збочылі непераходны.

Параўноўваем і заўважаем

Пераходныя і непераходныя дзеясловы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловазлучэннеПытанне, склонДзеяслоў
памыць падлогушто? В. скл. без прыназоўнікапераходны
насыпаць цукручаго? Р. скл. (частка прадмета)пераходны
не знайшоў баравікоўчаго? Р. скл. пры непераходны
дапамагчы бацькамкаму? Д. скл.непераходны
увайсці ў кабінету што? В. скл. з прыназоўнікамнепераходны
ганарыцца перамогайчым? Т. скл.непераходны
04

Правяраем пераходнасць у сказе

Пераходнасць дзеяслова вызначаем па залежным назоўніку: ставім пытанне, вызначаем склон і правяраем, ці ёсць прыназоўнік. Вінавальны склон без прыназоўніка, а таксама родны без прыназоўніка (частка прадмета або адмаўленне з не) — прыкмета пераходнага дзеяслова.

Не блытай вінавальны склон без прыназоўніка і з прыназоўнікам: убачыць кабінет — пераходны дзеяслоў, увайсці ў кабінет — непераходны.

Паглядзім, як гэта працуе

Хлопчык адной рукой прыціскаў козачку да зямлі, а другой гладзіў па маленькай галоўцы, разглядаў рыжаватую плямістую поўсць (В. Гурскі).

Прыціскаў (каго?) козачку, разглядаў (што?) поўсць — вінавальны склон без прыназоўніка, дзеянне непасрэдна накіравана на прадмет. Дзеясловы прыціскаў і разглядаў пераходныя.

Прасочваем шлях

Як вызначыць, пераходны ці непераходны дзеяслоў

  1. Знаходзім залежны назоўнік

    Ставім пытанне ад дзеяслова да назоўніка.

    надрукаваць (што?) аб’яву

  2. Вызначаем склон і прыназоўнік

    Вінавальны склон без прыназоўніка — дзеяслоў пераходны.

    збіраць (што?) грыбы — пераходны

  3. Правяраем родны склон

    Родны без прыназоўніка, калі гаворка пра частку прадмета або перад дзеясловам ёсць не, — таксама пераходны.

    не чакаў (чаго?) запрашэння — пераходны

  4. Робім вывад

    Іншыя ўскосныя склоны або склон з прыназоўнікам — дзеяслоў непераходны.

    спрачацца (з кім?) з братам — непераходны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пераходны ці непераходны?

Размяркуй словазлучэнні па групах: пастаў пытанне ад дзеяслова да назоўніка і вызнач склон.

Думай як філолаг

Разважаем пра пераходнасць

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Выпіць кефір і выпіць кефіру. У другім словазлучэнні назоўнік стаіць у родным склоне. Чаму дзеяслоў выпіць і тут пераходны?

Зверыць разважанне

Пераходнасць паказвае, што дзеянне непасрэдна накіравана на прадмет. У абодвух выпадках выпіваюць менавіта кефір. Родны склон толькі ўдакладняе, што дзеянне пераходзіць на частку прадмета (трохі кефіру), а не на ўвесь. Паводле правіла пры пераходных дзеясловах магчымы і вінавальны, і такі родны склон без прыназоўніка.

Убачыць кабінет і ўвайсці ў кабінет: назоўнік у абодвух выпадках у вінавальным склоне. Чаму першы дзеяслоў пераходны, а другі — не?

Зверыць разважанне

Пры ўбачыць назоўнік стаіць у вінавальным склоне без прыназоўніка: дзеянне непасрэдна накіравана на прадмет. Пры ўвайсці ёсць прыназоўнік у, і назоўнік называе не прадмет дзеяння, а кірунак руху (куды ўвайсці?). Паводле правіла пераходнасць паказвае толькі вінавальны склон без прыназоўніка, таму ўвайсці — непераходны дзеяслоў.

Паспрабуй дадаць назоўнік у вінавальным склоне без прыназоўніка да дзеясловаў ганарыцца, сустракацца, мыцца. Што заўважыш?

Зверыць разважанне

Нічога не атрымліваецца: нельга сказаць «ганарыцца перамогу» ці «мыцца твар». Гэтыя дзеясловы маюць постфікс -ся (-ца), і ўсе такія дзеясловы непераходныя: ганарыцца (чым?) перамогай, сустракацца (з кім?) з сябрамі. Параўнай: мыць (што?) твар — пераходны дзеяслоў, мыцца — непераходны. Пра дзеясловы з -ся будзе наступны параграф.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пераходныя дзеясловы

    Абазначаюць дзеянне, непасрэдна накіраванае на прадмет: вышываць кашулю, разглядаць матылька.

  2. Вінавальны без прыназоўніка

    Галоўная прыкмета пераходнага дзеяслова — назоўнік у вінавальным склоне без прыназоўніка: памыць (што?) падлогу.

  3. Родны склон

    Пры пераходных дзеясловах магчымы родны склон без прыназоўніка: частка прадмета (насыпаць цукру) або адмаўленне (не знайшоў баравікоў).

  4. Непераходныя дзеясловы

    Абазначаюць дзеянне, якое не накіравана непасрэдна на прадмет: ганарыцца перамогай, жартаваць з брата.

  5. Прыназоўнік мае значэнне

    Вінавальны склон з прыназоўнікам не робіць дзеяслоў пераходным: увайсці ў кабінет, збочыць на сцежку.

  6. Як праверыць

    Ставім пытанне да залежнага назоўніка, вызначаем склон і глядзім, ці ёсць прыназоўнік.

Памятка: разбор па кроках

Надрукаваць (што?) аб’яву — вінавальны склон без прыназоўніка → дзеяслоў пераходны.

  1. Знайдзі залежны назоўнік. Пастаў пытанне ад дзеяслова да назоўніка: памыць (што?) падлогу.
  2. Вызнач склон і прыназоўнік. Вінавальны без прыназоўніка або родны (частка прадмета, адмаўленне з не) — дзеяслоў пераходны.
  3. Зрабі вывад. Іншы ўскосны склон або склон з прыназоўнікам — дзеяслоў непераходны: дапамагчы бацькам, увайсці ў кабінет.

Цяпер растлумач: Як адрозніць пераходны дзеяслоў ад непераходнага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначаюць пераходныя дзеясловы?
2. Які склон назоўніка — галоўная прыкмета пераходнага дзеяслова?
3. У якім словазлучэнні дзеяслоў пераходны?
4. Чаму ў словазлучэнні «насыпаць цукру» назоўнік стаіць у родным склоне?
5. Які дзеяслоў у сказе «Я не знайшоў баравікоў»?
6. У якім словазлучэнні дзеяслоў непераходны?
7. Які назоўнік ужываецца пры непераходным дзеяслове?
8. Якое сцверджанне правільнае?
9. У якім сказе ёсць пераходны дзеяслоў?
10. Які назоўнік пры дзеяслове ў сказе «Сымон доўга шукаў …» стаіць у вінавальным склоне без прыназоўніка?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑