Дзеяслоў

§ 12. Зваротныя і незваротныя дзеясловы (азнаямленне)

Знаёмімся са зваротнымі і незваротнымі дзеясловамі: даведваемся, што такое постфікс -ся, калі ён пераходзіць у -ца (-цца) і якія значэнні маюць зваротныя дзеясловы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Спелае жыта схіліла каласы» (М. Гарэцкі) і «Юная рабінка да акна схілілася» (А. Данільчык). У першым сказе жыта схіліла нешта іншае — каласы. У другім рабінка схілілася сама. Розніцу ў значэнні стварае маленькая частка слова — постфікс -ся.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым зваротныя дзеясловы адрозніваюцца ад незваротных?

01

Зваротныя і незваротныя

Зваротныя дзеясловы — гэта дзеясловы з постфіксам -ся: схаваўся, знайшліся.

Незваротныя дзеясловы — гэта дзеясловы без постфікса -ся: схаваў, знайшлі.

Постфікс — частка слова, якая стаіць пасля канчатка. Ён змяняе лексічнае значэнне дзеяслова: бабуля прытуліла Алёнку (дзеянне накіравана на іншую асобу) — рабінка прытулілася да шкла (дзеянне накіравана на сябе).

Паглядзім, як гэта працуе

Спелае жыта схіліла каласы (М. Гарэцкі). — Юная рабінка да акна схілілася (А. Данільчык).

Схіліла — незваротны дзеяслоў: жыта схіліла (што?) каласы. Схілілася — зваротны дзеяслоў з постфіксам -ся: рабінка схіліла сама сябе.

Параўноўваем і заўважаем

Незваротныя і зваротныя дзеясловы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
НезваротныЗваротныШто змянілася
схіліла каласырабінка схіліласядзеянне на сябе
прытуліла Алёнкупрытулілася да шкладзеянне на сябе
сустракаць сябрасустракацца з сябрамісумеснае дзеянне
радаваць мамурадавацца сонцупачуццё
—баяцца, смяяццапары няма
02

Постфікс -ся і -ца (-цца)

У інфінітыве, а таксама ў формах 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяперашняга і будучага часу постфікс -ся пераходзіць у -ца (-цца): хвалявацца, хвалюецца, хвалююцца.

ФормаПрыкладПостфікс
інфінітыўхвалявацца-ца
3-я ас. адз. л.хвалюецца-цца
3-я ас. мн. л.хвалююцца-ца
іншыя формыхвалююся, хваляваўся-ся

У формах хвалявацца, хвалююцца перад постфіксам -ца стаіць цвёрды ц канчатка або суфікса інфінітыва, таму на пісьме атрымліваецца -цца. У форме хвалюецца пасля канчатка -е ідзе постфікс -цца.

Паглядзім, як гэта працуе

Калі ластаўкі то высока ў неба падымаюцца, то ўніз кідаюцца, навальніца будзе.

Падымаюць + -ся = падымаюцца, кідаюць + -ся = кідаюцца: у 3-й асобе множнага ліку постфікс -ся пераходзіць у -ца.

03

Значэнні зваротных дзеясловаў

Зваротныя дзеясловы могуць абазначаць: 1) дзеянне, накіраванае на самога сябе: мыцца, абувацца, прычэсвацца; 2) сумеснае дзеянне дзвюх ці некалькіх асоб: сустракацца, шаптацца, пасварыцца; 3) пачуцці, перажыванні: радавацца, крыўдзіцца, спалохацца; 4) уласцівасці рэчаў, жывых істот: калоцца, кусацца, бадацца.

Значэнне вызначаем па сэнсе: хлопчык мыецца — мые сам сябе; сябры сустракаюцца — сустракаюць адзін аднаго; ружа колецца — такая ўласцівасць ружы.

Паглядзім, як гэта працуе

Калі ў замежных турыстаў пытаюцца, за што ім падабаецца Беларусь, яны амаль заўсёды адзначаюць чысціню вуліц нашых гарадоў (паводле Л. Мінкевіч).

Пытаюцца, падабаецца — зваротныя дзеясловы (постфікс -ца). Адзначаюць — незваротны дзеяслоў.

04

Дзеясловы без незваротнай пары

Сярод зваротных дзеясловаў ёсць такія, якія не маюць адпаведных незваротных: баяцца, прачнуцца, смяяцца і інш.

Параўнай: мыцца — мыць, схавацца — схаваць (пары ёсць), але баяцца, смяяцца, ганарыцца, падабацца без постфікса не ўжываюцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Не многія краіны могуць ганарыцца тым, што яны такія акуратныя і дагледжаныя, як Беларусь. Нам падабаецца, каб вакол было прыгожа (паводле Л. Мінкевіч).

Дзеясловаў «ганарыць», «падабаць» у літаратурнай мове няма: ганарыцца і падабацца не маюць адпаведных незваротных.

Прасочваем шлях

Як разабраць зваротны дзеяслоў

  1. Шукаем постфікс

    Глядзім, ці ёсць пасля канчатка -ся або -ца (-цца).

    кідаюцца: кідаюць + -ся

  2. Вызначаем форму

    Інфінітыў і 3-я асоба цяперашняга і будучага часу — постфікс -ца (-цца), астатнія формы — -ся.

    хвалявацца, хвалюецца; хвалююся

  3. Вызначаем значэнне

    На сябе, сумеснае дзеянне, пачуцці або ўласцівасць.

    абувацца — на сябе; бадацца — уласцівасць

  4. Шукаем пару

    Падбіраем незваротны дзеяслоў; калі яго няма, адзначаем гэта.

    схавацца — схаваць; смяяцца — пары няма

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Значэнні зваротных дзеясловаў

Размяркуй дзеясловы з практыкавання 67 па значэннях.

Думай як філолаг

Разважаем пра зваротныя дзеясловы

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Бабуля прытуліла Алёнку да сябе. — Алёнка прытулілася да бабулі. Чаму ў другім сказе не трэба дадаваць слова «сябе»?

Зверыць разважанне

Значэнне ‘сябе’ ўжо перадае постфікс -ся. Ён паходзіць ад старой кароткай формы займенніка сябе — ся. Таму прытулілася — гэта як бы ‘прытуліла сябе’. Дадаваць яшчэ раз «сябе» — лішне.

Чаму пішам хвалююся, хваляваўся, але хвалюецца, хвалююцца, хвалявацца?

Зверыць разважанне

Паводле правіла постфікс -ся пераходзіць у -ца (-цца) у інфінітыве (хвалявацца) і ў формах 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяперашняга і будучага часу (хвалюецца, хвалююцца). Хвалююся — 1-я асоба, хваляваўся — прошлы час, таму ў іх застаецца -ся.

Знайдзі і выправі памылкі ў паведамленні: «Сястра хоча пакатацся на санках, а брат баіцся, што яны перакуляцся».

Зверыць разважанне

Правільна: пакатацца, баіцца, перакуляцца. Пакатацца — інфінітыў, баіцца — 3-я асоба адзіночнага ліку, перакуляцца — 3-я асоба множнага ліку будучага часу. Ва ўсіх гэтых формах постфікс -ся пераходзіць у -ца (-цца).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Зваротныя дзеясловы

    Маюць постфікс -ся (-ца, -цца): схаваўся, знайшліся, хвалявацца.

  2. Незваротныя дзеясловы

    Не маюць постфікса -ся: схаваў, знайшлі.

  3. Постфікс

    Стаіць пасля канчатка і змяняе лексічнае значэнне: схіліла каласы — рабінка схілілася.

  4. -ся → -ца (-цца)

    У інфінітыве і ў 3-й асобе адзіночнага і множнага ліку цяперашняга і будучага часу: хвалявацца, хвалюецца, хвалююцца.

  5. Значэнні

    Дзеянне на сябе (мыцца), сумеснае дзеянне (сустракацца), пачуцці (радавацца), уласцівасці (кусацца).

  6. Без пары

    Некаторыя зваротныя дзеясловы не маюць незваротных: баяцца, прачнуцца, смяяцца.

Памятка: разбор па кроках

Птушкі вяртаюцца: вяртаюць + -ся → -ца (3-я асоба мн. ліку), зваротны дзеяслоў.

  1. Знайдзі постфікс. Правер, ці ёсць пасля канчатка -ся або -ца (-цца): схавалася, хаваецца.
  2. Вызнач, ці дзеяслоў зваротны. Ёсць постфікс — зваротны (схаваўся), няма — незваротны (схаваў).
  3. Вызнач значэнне і пару. Дзеянне на сябе, сумеснае, пачуццё ці ўласцівасць; падбяры незваротны дзеяслоў, калі ён ёсць (смяяцца — пары няма).

Цяпер растлумач: Чым зваротныя дзеясловы адрозніваюцца ад незваротных?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія дзеясловы называюцца зваротнымі?
2. Які дзеяслоў незваротны?
3. У якой форме постфікс -ся пераходзіць у -ца (-цца)?
4. У якім радзе ўсе дзеясловы напісаны правільна?
5. Які дзеяслоў абазначае сумеснае дзеянне?
6. Які дзеяслоў абазначае дзеянне, накіраванае на самога сябе?
7. Які зваротны дзеяслоў не мае адпаведнага незваротнага?
8. Які дзеяслоў абазначае ўласцівасць жывой істоты?
9. У якім сказе ёсць зваротны дзеяслоў?
10. Як правільна ўтварыць зваротны дзеяслоў: «Мурашкі (перасяляюць + -ся) на высокае месца»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑