Дзеяслоў

§ 13. Трыванні дзеяслова

Вывучаем трыванні дзеяслова: адрозніваем незакончанае і закончанае трыванне па значэнні і пытаннях, высвятляем, якія формы часу маюць дзеясловы кожнага трывання і як утвараюцца трывальныя пары.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Званіў тэлефон на стале» (І. Шамякін) і «Тэлефон зазваніў надрывіста і трывожна» (А. Якімовіч). У першым сказе мы чуем працяглы званок — дзеянне доўжыцца. У другім званок раптам раздаўся — дзеянне адбылося. Гэтую розніцу перадае трыванне дзеяслова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца дзеясловы незакончанага і закончанага трывання і як утвараюцца трывальныя пары?

01

Незакончанае трыванне

Дзеясловы незакончанага трывання абазначаюць незакончанае дзеянне, якое адбываецца, адбывалася ці будзе адбывацца, і адказваюць на пытанні што рабіць? што раблю? што рабіў? што буду рабіць?: паўтараць, паўтараю, паўтараў, буду паўтараць.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы ішлі вуліцамі пустога горада (У. Караткевіч). Апошнім часам стары князь дужа хварэў (В. Шырко).

Ішлі (што рабілі?), хварэў (што рабіў?) — дзеянне доўжылася і не паказана як закончанае. Гэта дзеясловы незакончанага трывання.

02

Закончанае трыванне

Дзеясловы закончанага трывання абазначаюць закончанае дзеянне, якое адбылося ці адбудзецца, і адказваюць на пытанні што зрабіць? што зрабіў? што зраблю?: паўтарыць, паўтарыў, паўтару.

Паглядзім, як гэта працуе

Хлопцы пайшлі ў арэхі (І. Навуменка). Пятро прастудзіўся і захварэў (І. Шамякін).

Пайшлі (што зрабілі?), прастудзіўся (што зрабіў?), захварэў (што зрабіў?) — дзеянне ўжо адбылося. Гэта дзеясловы закончанага трывання.

03

Трыванне і формы часу

Дзеясловы незакончанага трывання маюць формы цяперашняга, прошлага і будучага складанага часу. Дзеясловы закончанага трывання маюць формы прошлага і будучага простага часу; формы цяперашняга часу ў іх няма.

ЧасНезакончанае (маляваць)Закончанае (намаляваць)
цяперашнімалюю—
прошлымаляваўнамаляваў
будучыбуду маляваць (складаны)намалюю (просты)
Паглядзім, як гэта працуе

Думаць: думаю, думаў, буду думаць. Прыдумаць: прыдумаў, прыдумаю.

Прыдумаю мае асабовы канчатак, як цяперашні час, але абазначае дзеянне, якое адбудзецца: гэта будучы просты час дзеяслова закончанага трывання.

Параўноўваем і заўважаем

Незакончанае і закончанае трыванне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНезакончанаеЗакончанае
Дзеяннепрацягваецца, не закончаназакончана, ёсць вынік
Пытаннішто рабіць? што рабіў?што зрабіць? што зрабіў?
Цяперашні часёсць: паўтараюняма
Будучы часскладаны: буду паўтарацьпросты: паўтару
Прыклад з тэкстузваніў, ішлі, хварэўзазваніў, пайшлі, захварэў
04

Як утвараюцца трывальныя пары

Суадносныя пары трывання ўтвараюцца пры дапамозе:

  • прыставак: жаць — зжаць, маляваць — намаляваць;
  • суфіксаў -ну-, -ва-, -іва- (-ыва-), -оўва- (-ёўва-), -а- (-я-): крычаць — крыкнуць, засеяць — засейваць, атрымаць — атрымліваць, раз’яднаць — раз’ядноўваць, адчыніць — адчыняць;
  • чаргавання ў корані: адабраць — адбіраць, назваць — называць;
  • змены месца націску: вы́клікаць — выкліка́ць, рассы́паць — рассыпа́ць.
Паглядзім, як гэта працуе

Сеяць — пасеяць; высыхаць — высахнуць; акругліць — акругляць; пераадолець — пераадольваць; параўнаць — параўноўваць.

Пасеяць — прыстаўка па-; высахнуць — суфікс -ну-; акругляць — суфікс -я-; пераадольваць — суфікс -ва-; параўноўваць — суфікс -оўва-.

05

Прыстаўка і новае значэнне

Пры далучэнні да дзеяслова незакончанага трывання прыстаўкі можа ўтварацца: а) дзеяслоў закончанага трывання з тым самым лексічным значэннем: шыць — сшыць, маляваць — намаляваць; б) дзеяслоў з іншым лексічным значэннем: шыць — перашыць, везці — падвезці. У гэтым выпадку дзеясловы не ўтвараюць трывальнай пары.

Каб праверыць, ці ёсць пара, задай сабе пытанне: ці называюць дзеясловы адно і тое ж дзеянне? Шыць сукенку — сшыць сукенку — так, пара. Шыць сукенку — перашыць сукенку — не: перашыць значыць ‘шыць нанава, па-іншаму’. Пару да перашыць утварае дзеяслоў перашываць.

Прасочваем шлях

Як вызначыць трыванне дзеяслова

  1. Ставім пытанне

    Пытанне без прыстаўкі з- — незакончанае трыванне, з прыстаўкай з- — закончанае.

    дзеці робяць (што робяць?) — незак.; уваткнулі (што зрабілі?) — зак.

  2. Правяраем значэнне

    Дзеянне доўжыцца ці паўтараецца — незакончанае; адбылося ці адбудзецца да канца — закончанае.

    бегаюць — незак.; пабеглі — зак.

  3. Утвараем форму будучага часу

    Буду + інфінітыў — незакончанае трыванне; адно слова — закончанае.

    буду гуляць — незак.; прыйдуць — зак.

  4. Падбіраем пару

    Пара мае тое ж лексічнае значэнне і адрозніваецца толькі трываннем.

    шыць — сшыць (пара); шыць — перашыць (не пара)

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Трыванне дзеяслова

Размяркуй дзеясловы з тэксту практыкавання 72 па трыванні. Пастаў да кожнага пытанне.

Думай як філолаг

Разважаем пра трыванні

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму ў дзеясловаў закончанага трывання няма цяперашняга часу? Што абазначае форма намалюю?

Зверыць разважанне

Цяперашні час абазначае дзеянне, якое адбываецца ў момант маўлення, — гэта працэс. А дзеяслоў закончанага трывання называе дзеянне як завершанае, з вынікам. Завершанае дзеянне не можа цягнуцца ў момант маўлення, таму форма з асабовым канчаткам (намалюю) абазначае будучае: гэта будучы просты час.

Шыць — сшыць — перашыць. Які з дзеясловаў з прыстаўкай утварае трывальную пару з дзеясловам шыць, а які — не? Чаму?

Зверыць разважанне

Пару ўтвараюць шыць — сшыць: дзеянне тое ж самае, мяняецца толькі трыванне (працэс — вынік). Перашыць значыць ‘шыць нанава, па-іншаму’ — прыстаўка дадала новае лексічнае значэнне. Таму шыць і перашыць пары не ўтвараюць, а пару да перашыць складае перашываць.

Вы́клікаць — выкліка́ць. Як могуць адрознівацца дзеясловы, калі ў іх аднолькавыя літары?

Зверыць разважанне

Яны адрозніваюцца месцам націску. Вы́клікаць (з націскам на прыстаўцы) — закончанае трыванне: што зрабіць? вы́клікаць да дошкі. Выкліка́ць — незакончанае: што рабіць? Настаўнік доўга выкліка́ў вучняў. Так змена месца націску ўтварае трывальную пару, як і ў рассы́паць — рассыпа́ць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два трыванні

    Дзеясловы бываюць незакончанага (паўтараць) і закончанага (паўтарыць) трывання.

  2. Пытанні незакончанага

    Што рабіць? што раблю? што рабіў? што буду рабіць?

  3. Пытанні закончанага

    Што зрабіць? што зрабіў? што зраблю?

  4. Формы часу

    Незакончанае трыванне: цяперашні, прошлы, будучы складаны (буду маляваць). Закончанае: прошлы і будучы просты (намалюю).

  5. Трывальныя пары

    Утвараюцца прыстаўкамі, суфіксамі -ну-, -ва-, -іва- (-ыва-), -оўва- (-ёўва-), -а- (-я-), чаргаваннем у корані, зменай месца націску.

  6. Не кожная прыстаўка дае пару

    Шыць — сшыць — пара; шыць — перашыць — новае лексічнае значэнне, пары няма.

Памятка: разбор па кроках

Намаляваць (што зрабіць?) — закончанае трыванне: намаляваў, намалюю (будучы просты), цяперашняга часу няма.

  1. Пастаў пытанне. Што рабіць? што рабіў? — незакончанае трыванне; што зрабіць? што зрабіў? — закончанае.
  2. Правер формы часу. Ёсць цяперашні час і будучы складаны (буду маляваць) — незакончанае; будучы просты (намалюю) — закончанае.
  3. Падбяры трывальную пару. Пара мае тое ж лексічнае значэнне: маляваць — намаляваць, атрымаць — атрымліваць.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца дзеясловы незакончанага і закончанага трывання і як утвараюцца трывальныя пары?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якое пытанне адказваюць дзеясловы незакончанага трывання?
2. Якога трывання дзеяслоў паўтарыць?
3. Якія формы часу маюць дзеясловы закончанага трывання?
4. Якая форма — будучы складаны час?
5. У якім сказе дзеяслоў закончанага трывання?
6. Як утворана трывальная пара крычаць — крыкнуць?
7. Як утворана трывальная пара назваць — называць?
8. Якая пара дзеясловаў НЕ з’яўляецца трывальнай парай?
9. Якая трывальная пара ўтворана правільна?
10. Якая форма ўтворана няправільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑