Дзеяслоў

§ 14. Правапіс дзеясловаў з суфіксамі -ава- (-ява-), -ыва- (-іва-), -ва-

Вучымся правільна пісаць суфіксы -ава- (-ява-), -ва-, -ыва- (-іва-) у дзеясловах незакончанага трывання: правяраем іх па форме 1-й асобы адзіночнага ліку і па апошніх гуках асновы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Як напісаць: «дзяк..ваць» ці «дзякваць», «навед..ваць» ці «наведаваць»? На слых гэтыя суфіксы лёгка пераблытаць. Але ёсць надзейная падказка: дастаткова паставіць дзеяслоў у форму «я (што раблю?)» — дзякую, наведваю.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як выбраць правільны суфікс у дзеясловах з -ава- (-ява-), -ва-, -ыва- (-іва-)?

01

Суфіксы -ава- (-ява-) і -ва-

Каб выбраць суфікс у інфінітыве і прошлым часе, ставім дзеяслоў у 1-ю асобу адзіночнага ліку. Калі яна заканчваецца на -ую (-юю), пішацца суфікс -ава- (-ява-): дзякую — дзякаваць, дзякаваў; гасцюю — гасцяваць, гасцяваў. Калі заканчваецца на -ваю, пішацца суфікс -ва-: наведваю — наведваць, наведваў; адгадваю — адгадваць, адгадваў.

1-я асоба адз. л.СуфіксПрыклад
-ую (-юю)-ава- (-ява-)дзякую — дзякаваць, гасцюю — гасцяваць
-ваю-ва-наведваю — наведваць, адгадваю — адгадваць
Паглядзім, як гэта працуе

Даследую — даследаваў; камандую — камандаваў; выконваю — выконваў; адказваю — адказваў.

У першых двух дзеясловах 1-я асоба на -ую, таму ў прошлым часе суфікс -ава-. У астатніх — на -ваю, таму суфікс -ва- захоўваецца.

02

Суфікс -ыва- (-іва-)

Суфікс -ыва- (-іва-) пішацца, калі аснова заканчваецца спалучэннем зычных з канцавымі л, н, р: закрэсліваць, закрэсліваю, закрэсліваў; адыгрываць, адыгрываю, адыгрываў.

Пасля цвёрдага р пішам -ыва- (адыгрываць), пасля мяккіх л, н — -іва- (закрэсліваць, запэўніваць). Калі перад суфіксам няма такога спалучэння зычных, пішацца -ва-: выконваць, адказваць, падклейваць.

Паглядзім, як гэта працуе

Падтрымліваю — падтрымліваў; адрозніваю — адрозніваў; падкрэсліваю — падкрэсліваў.

Перад суфіксам спалучэнні зычных мл, зн, сл, якія заканчваюцца на л, н, — таму суфікс -іва-.

Параўноўваем і заўважаем

Тры суфіксы: як выбраць

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПадказкаСуфіксПрыклад
я … -ую (-юю)-ава- (-ява-)дзякую — дзякаваў
я … -ваю-ва-наведваю — наведваў
аснова: спалучэнне зычных + л, н, р-ыва- (-іва-)закрэсліваць, адыгрываць
адзін зычны перад суфіксам-ва-выскокваць, запісваць
03

Правяраем па цяперашнім часе

Калі суфікс -ва- ёсць у цяперашнім часе, ён захоўваецца і ў прошлым часе, і ў інфінітыве. Калі ў цяперашнім часе -ва- няма (форма на -ую), у прошлым часе і ў інфінітыве пішам -ава- (-ява-).

Гэтае правіла ў вершаванай форме перадаў А. Зэкаў: Адгадваю — адгадваў, крыўдую — крыўдаваў, выглядваю — выглядваў, дарую — дараваў.

Паглядзім, як гэта працуе

Малюю — маляваў; святкую — святкаваў; раздумваю — раздумваў; падклейваю — падклейваў.

Малюю, святкую — на -ую (-юю): суфікс -ава- (-ява-). Раздумваю, падклейваю — на -ваю: суфікс -ва-.

04

Суфіксы ў тэксце

У тэксце спачатку знаходзім дзеяслоў незакончанага трывання, ставім яго ў 1-ю асобу адзіночнага ліку і глядзім на канчатак і апошнія гукі асновы.

Паглядзім, як гэта працуе

З машыны зайцам выскоквае Валодзька, дзедаў унук (М. Даніленка). Я падхопліваюся і, на здзіўленне Янкі, смела імчуся па лёдзе (М. Лупсякоў).

Выскоквае: перад суфіксам адзін зычны к — суфікс -ва-. Падхопліваюся: перад суфіксам спалучэнне пл з канцавым л — суфікс -іва-.

Яшчэ прыклад

Як толькі верабей спрабаваў вылецець з яе, шпак біў захопніка дзюбай (паводле У. Ляўданскага).

Спрабую — спрабаваў: 1-я асоба на -ую, таму суфікс -ава-.

Прасочваем шлях

Як напісаць суфікс дзеяслова

  1. Ставім дзеяслоў у 1-ю асобу

    Што раблю?

    камандаваць → камандую; адказваць → адказваю

  2. Глядзім на канчатак

    -ую (-юю) — суфікс -ава- (-ява-); -ваю — суфікс -ва-.

    камандую → камандаваць; адказваю → адказваць

  3. Правяраем апошнія гукі асновы

    Спалучэнне зычных з канцавым л, н, р — суфікс -ыва- (-іва-).

    адрозніваць (зн), адыгрываць (гр)

  4. Пішам форму

    Суфікс аднолькавы ў інфінітыве і прошлым часе.

    падкрэсліваць, падкрэсліваў

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які суфікс у прошлым часе?

Па форме 1-й асобы адзіночнага ліку вызначы, які суфікс будзе ў прошлым часе і інфінітыве.

Думай як філолаг

Разважаем пра суфіксы дзеясловаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму пішам адказваць, але закрэсліваць? Абодва дзеясловы незакончанага трывання і маюць 1-ю асобу на -ваю.

Зверыць разважанне

Вырашаюць апошнія гукі асновы. У адказваць перад суфіксам адзін зычны з — пішацца -ва-. У закрэсліваць аснова заканчваецца спалучэннем зычных сл з канцавым л. Паводле правіла пасля спалучэння зычных з канцавымі л, н, р пішацца суфікс -ыва- (-іва-).

Па-руску — подписывать, рассказывать, а па-беларуску — падпісваць, расказваць. Чаму беларускія формы не маюць -ыва-?

Зверыць разважанне

У беларускай мове суфікс -ыва- (-іва-) пішацца толькі пасля спалучэння зычных з канцавымі л, н, р (закрэсліваць, адыгрываць). У падпісваць і расказваць перад суфіксам адзін зычны (с, з), таму пішацца -ва-. Рускае правіла іншае, і пераносіць яго ў беларускую мову нельга.

Выпраўляючы сшытак сябра, ты ўбачыў: «Я ўчора раздумаваў і малюваў». Растлумач памылкі.

Зверыць разважанне

Правільна: раздумваў і маляваў. Правяраем 1-й асобай: я раздумваю — на -ваю, значыць суфікс -ва- захоўваецца: раздумваў. Я малюю — на -юю, значыць у прошлым часе суфікс -ява-: маляваў.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Падказка — 1-я асоба

    Суфікс у інфінітыве і прошлым часе правяраем формай 1-й асобы адзіночнага ліку: я дзякую, я наведваю.

  2. -ую (-юю) → -ава- (-ява-)

    Дзякую — дзякаваць, гасцюю — гасцяваць, даследую — даследаваў.

  3. -ваю → -ва-

    Наведваю — наведваць, адгадваю — адгадваў, выконваю — выконваў.

  4. -ыва- (-іва-)

    Пасля спалучэння зычных з канцавымі л, н, р: закрэсліваць, адыгрываць, падтрымліваць.

  5. -ыва- ці -іва-

    Пасля цвёрдага р — -ыва- (адыгрываць), пасля мяккіх л, н — -іва- (закрэсліваць, запэўніваць).

  6. Суфікс не знікае

    Калі -ва- ёсць у цяперашнім часе, ён захоўваецца і ў прошлым: раздумваю — раздумваў.

Памятка: разбор па кроках

Святкаваць: я святкую (-ую) → святкаваў (суфікс -ава-).

  1. Пастаў дзеяслоў у 1-ю асобу адзіночнага ліку. Я (што раблю?): дзякую, наведваю, закрэсліваю.
  2. Паглядзі на канчатак і аснову. -ую (-юю) — суфікс -ава- (-ява-); -ваю — -ва-; спалучэнне зычных з канцавым л, н, р — -ыва- (-іва-).
  3. Запішы патрэбную форму. Той самы суфікс пішы ў інфінітыве і прошлым часе: дзякаваць, дзякаваў; наведваць, наведваў.

Цяпер растлумач: Як выбраць правільны суфікс у дзеясловах з -ава- (-ява-), -ва-, -ыва- (-іва-)?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Па якой форме правяраюць суфікс дзеяслова ў інфінітыве і прошлым часе?
2. Які суфікс пішацца, калі 1-я асоба адзіночнага ліку заканчваецца на -ую (-юю)?
3. Калі пішацца суфікс -ыва- (-іва-)?
4. У якім дзеяслове пішацца суфікс -ава-?
5. Якое слова напісана правільна?
6. У якім дзеяслове пішацца суфікс -іва-?
7. Якая пара напісана правільна?
8. Які дзеяслоў напісаны з памылкай?
9. Чаму ў слове адыгрываць пішацца -ыва-, а не -іва-?
10. Які фразеалагізм складзены правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑