Вывучаем лады дзеяслова — абвесны, загадны і ўмоўны: што паказвае лад, якія формы маюць дзеясловы ў кожным ладзе і як утвараюцца формы ўмоўнага і загаднага ладу.
«Следам за гракамі прылятае да нас палявы жаваранак» (В. Вольскі). «Жавароначкі, прыляціце, зямлю-матухну абудзіце» (народная песня). «Каб я была гэтай птушкай, я даўно прыляцела б да цябе» (І. Шамякін). Дзеяслоў адзін — прылятаць, а дзеянне ў першым сказе адбываецца на самай справе, у другім пра яго просяць, у трэцім яно толькі магчымае.
Якія лады мае дзеяслоў і як утвараюцца іх формы?
Лад дзеяслова выражае адносіны дзеяння да рэчаіснасці. Дзеянне можа ўспрымацца як рэальнае (бабуля напякла аладак) ці нерэальнае — пажаданае (напячыце аладак) або магчымае (напякла б аладак). У залежнасці ад гэтага адрозніваюць тры лады дзеяслова: абвесны, загадны і ўмоўны.
Прылятае (на самай справе) — прыляціце (просьба) — прыляцела б (магчыма, пры ўмове).
Прылятае — абвесны лад, прыляціце — загадны лад, прыляцела б — умоўны лад.
Дзеясловы абвеснага ладу абазначаюць дзеянне, якое адбываецца (адбывалася, будзе адбывацца) у цяперашнім, прошлым ці будучым часе: шукаю, шукаў, буду шукаць.
Толькі ў абвесным ладзе дзеяслоў мае формы часу. Гэта самы ўжывальны лад: на ім будуюцца апавяданні, навіны, апісанні.
Загадаю вам загадку пра кветку, якая адна з першых зацвітае вясною і цвіце аж да восені (паводле В. Віткі).
Загадаю (будучы час), зацвітае, цвіце (цяперашні час) — дзеянні рэальныя, дзеясловы ў абвесным ладзе.
Дзеясловы ўмоўнага ладу абазначаюць дзеянне, магчымае пры пэўных умовах: шукаў бы, шукала б, шукалі б.
Формы ўмоўнага ладу ўтвараюцца шляхам далучэння да форм прошлага часу часціцы бы (б). Часціца бы ўжываецца пасля слоў, якія заканчваюцца на зычны, часціца б — пасля слоў, якія заканчваюцца на галосны: папрасіў бы, папрасіла б.
Дзеясловы ва ўмоўным ладзе змяняюцца па родах і ліках: змог бы, змагла б, змагло б, змаглі б. Яны не маюць форм часу і асобы.
Хто-небудзь другі даўно завёў бы сабе новага сабаку (В. Гардзей). Адна толькі маці зразумела б мяне (В. Кадзетава).
Завёў заканчваецца на зычны — бы; зразумела — на галосны — б. Завёў бы — мужчынскі род, адзіночны лік; зразумела б — жаночы род, адзіночны лік.
Дзеясловы загаднага ладу выражаюць пабуджэнне да дзеяння (просьбу, загад, заклік, параду, пажаданне): шукай, шукайце, давайце шукаць.
Асноўнымі формамі дзеясловаў у загадным ладзе з’яўляюцца формы 2-й асобы адзіночнага і множнага ліку: маўчы — маўчыце, шануй — шануйце. Дзеясловы біць, піць, віць, ліць маюць формы загаднага ладу бі, пі, ві, лі; біце, піце, віце, ліце.
Інфінітыў і форма загаднага ладу павінны быць аднаго трывання: (што зрабіць?) перамагчы — (што зрабі?) перамажы; (што рабіць?) адчыняць — (што рабі?) адчыняй.
калі нахлыне бяда — перамажы; калі пастукае гора — не адчыняй; калі ўспыхне пажар — патушы (У. Ліпскі).
Перамажы, адчыняй, патушы — 2-я асоба адзіночнага ліку загаднага ладу. Множны лік: перамажыце, адчыняйце, патушыце.
| Лад | Значэнне | Прыклад |
|---|---|---|
| абвесны | рэальнае дзеянне ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе | шукаю, шукаў, буду шукаць |
| загадны | пабуджэнне: просьба, загад, заклік, парада, пажаданне | шукай, шукайце, давайце шукаць |
| умоўны | дзеянне, магчымае пры пэўных умовах | шукаў бы, шукала б, шукалі б |
Дзеянне рэальнае, пажаданае ці магчымае?
Дзьмухні — пушок разляціцца ва ўсе бакі.
Прошлы час + бы (б) — умоўны лад.
прыляцела б — умоўны лад
Просьба, загад, парада ў форме 2-й асобы — загадны лад.
дзьмухні — загадны лад
Ёсць форма цяперашняга, прошлага ці будучага часу без бы — абвесны лад.
разляціцца — абвесны лад, будучы час
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Калі здрадзяць сябры — даруй: дараваць (што рабіць?) → даруй (што рабі?) — загадны лад, 2-я асоба адзіночнага ліку.
Задача 1. Практ. 85. Складзі для малодшага брата 4 парады, як падрыхтавацца да кантрольнай. Ужыві дзеясловы ў загадным ладзе, у тым ліку адзін з дзеясловаў піць, біць, ліць.
Паўтары правілы і прыклады. Рашы два-тры заданні самастойна. Не сядзі дапазна. Раніцай пі ваду і не хвалюйся!
Праверце: паўтары, рашы, не сядзі, пі, не хвалюйся — 2-я асоба адзіночнага ліку загаднага ладу; ад піць — пі.
Задача 2. Практ. 84. Напішы ў сшытак-дзённік 3–4 сказы на тэму «Калі б у мяне быў выхадны пасярод тыдня». Ужыві дзеясловы ва ўмоўным ладзе.
Калі б у мяне быў выхадны, я выспаўся бы. Потым мы з сястрой пайшлі б на каток. А ўвечары я дачытаў бы новую кнігу.
Праверце: выспаўся бы, дачытаў бы — пасля зычнага бы; пайшлі б — пасля галоснага б; формы ўтвораныя ад прошлага часу.
Задача 3. Практ. 83. Складзі тэкст-загадку (3–4 сказы) пра якую-небудзь кветку для школьнай газеты. Звярніся да чытача: ужыві дзеясловы ў загадным ладзе.
Адгадайце, што гэта за кветка. Яна расце на лузе каля рэчкі і раскрывае белыя пялёсткі з жоўтай сярэдзінай. Сарві яе і пагадай: любіць — не любіць? Так, гэта рамонак.
Праверце: адгадайце, сарві, пагадай — загадны лад (зварот да чытача), расце, раскрывае — абвесны лад.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Размяркуй дзеясловы па ладах. Прыклады — з правілаў і тэкстаў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Умоўны лад утвараецца ад формы прошлага часу: папрасіў бы. Чаму ж ва ўмоўным ладзе няма форм часу?
Форма прошлага часу тут толькі «будаўнічы матэрыял». Разам з часціцай бы (б) яна абазначае не мінулае дзеянне, а магчымае: Пеця купіў бы маску — можа, учора, а можа, заўтра. Таму дзеясловы ва ўмоўным ладзе змяняюцца толькі па родах і ліках (змог бы, змагла б, змаглі б), а форм часу і асобы не маюць.
У вершы У. Ліпскага ў дужках — не (адчыняць). Чаму правільна «не адчыняй», а не «не адчыні»?
Інфінітыў і форма загаднага ладу павінны быць аднаго трывання. Адчыняць адказвае на пытанне што рабіць? — гэта незакончанае трыванне, значыць, і загадны лад таксама незакончанага: (што рабі?) адчыняй. Адчыні ўтворана ад адчыніць (што зрабіць?) — гэта закончанае трыванне.
Практ. 83. Чаму ў слове дзьмухавец пішацца мяккі знак, а ў словах снег, свет — не пішацца?
Мяккі знак пасля з, с, дз, ц абазначае іх мяккасць, калі за імі ідзе цвёрды зычны: у дзьмухавец мяккі дз стаіць перад цвёрдым м. У словах снег, свет мяккія с стаяць перад мяккімі н, в, а мяккасць зычнага перад мяккім зычным на пісьме мяккім знакам не абазначаецца.
Выражае адносіны дзеяння да рэчаіснасці: рэальнае, пажаданае ці магчымае.
Рэальнае дзеянне ў цяперашнім, прошлым ці будучым часе: шукаю, шукаў, буду шукаць.
Дзеянне, магчымае пры пэўных умовах: прошлы час + часціца бы (б): шукаў бы, шукала б.
Бы — пасля зычнага (папрасіў бы), б — пасля галоснага (папрасіла б). Формы ўмоўнага ладу змяняюцца па родах і ліках, часу і асобы не маюць.
Пабуджэнне да дзеяння; асноўныя формы — 2-я асоба адзіночнага і множнага ліку: маўчы — маўчыце, шануй — шануйце.
Біць, піць, віць, ліць у загадным ладзе: бі, пі, ві, лі; біце, піце, віце, ліце. Трыванне інфінітыва і загаднага ладу аднолькавае.
Пеця купіў бы сабе маску: прошлы час купіў (на зычны) + бы → умоўны лад, мужчынскі род, адзіночны лік.
Цяпер растлумач: Якія лады мае дзеяслоў і як утвараюцца іх формы?
Загрузка прагрэсу…