Дзеяслоў

§ 16. Абвесны лад. Часы дзеяслова, утварэнне і ўжыванне часавых форм дзеяслова

Даведаемся, якія формы маюць дзеясловы абвеснага ладу, як утвараюцца формы прошлага і будучага часу і як правільна ўжываць часавыя формы ў маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна піша ў чат класа: «Учора мы рыхтавалі плакат, сёння фарбуем яго, а заўтра будзем вешаць у фае». У адным паведамленні — тры часы: дзеянні сапраўды адбываліся, адбываюцца і будуць адбывацца. Так гаворым мы тады, калі ўжываем дзеясловы абвеснага ладу.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія формы маюць дзеясловы абвеснага ладу і як утвараюцца і ўжываюцца формы часу?

01

Формы абвеснага ладу

Дзеясловы абвеснага ладу абазначаюць дзеянні, якія адбываліся, адбываюцца ці будуць адбывацца.

ФормаЗначэнні
часцяперашні, прошлы, будучы
асоба1, 2, 3-я (у цяперашнім і будучым часе)
лікадзіночны, множны
родмужчынскі, жаночы, ніякі (у прошлым часе)
Паглядзім, як гэта працуе

Я даверыўся чарам лесу. Вярба заспакойвае душу. Галіны елкі лагодзяць сэрца (паводле М. Бусько).

Даверыўся — прошлы час, адзіночны лік, мужчынскі род (асоба ў прошлым часе не вызначаецца); заспакойвае — цяперашні час, 3-я асоба, адзіночны лік; лагодзяць — цяперашні час, 3-я асоба, множны лік.

02

Тры часы дзеяслова

Дзеясловы ў форме цяперашняга часу паказваюць, што дзеянне адбываецца ў момант гутаркі. Яны адказваюць на пытанні што робіць? што робіш? і бываюць толькі незакончанага трывання.

Дзеясловы ў форме прошлага часу абазначаюць дзеянне, якое адбывалася ці адбылося да моманту гутаркі. Яны адказваюць на пытанні што рабіў? што зрабіў? і бываюць як незакончанага, так і закончанага трывання.

Дзеясловы ў форме будучага часу паказваюць, што дзеянне будзе адбывацца ці адбудзецца пасля моманту гутаркі. Яны адказваюць на пытанні што будзе рабіць? што зробіць? і бываюць як незакончанага, так і закончанага трывання.

Паглядзім, як гэта працуе

Пішу (цяп. ч.) — пісаў, напісаў (пр. ч.) — буду пісаць, напішу (буд. ч.).

Ад дзеяслова закончанага трывання напісаць няма формы цяперашняга часу: напішу абазначае дзеянне, якое адбудзецца.

03

Утварэнне прошлага часу

Формы прошлага часу дзеясловаў утвараюцца ад асновы інфінітыва пры дапамозе суфікса -л- (-ў-) і канчаткаў.

Род, лікКанчатакПрыклады
мужчынскі роднулявыадпачываў, жыў
жаночы род-аадпачывала, жыла
ніякі род-а, -оадпачывала, жыло
множны лік-іадпачывалі, жылі

У дзеясловах у форме прошлага часу мужчынскага роду, аснова інфінітыва якіх заканчваецца на зычны, суфікс -л- пасля зычнага не ўжываецца: везці — вёз, бегчы — бег, берагчы — бярог.

Паглядзім, як гэта працуе

Шылі — шыў (м. р.), шыла (ж. р., н. р.); пяклі — пёк (м. р.).

Суфікс -ў- — у форме мужчынскага роду пасля галоснага (шы-ў); суфікс -л- — у формах жаночага, ніякага роду і множнага ліку (шы-л-а, шы-л-і). У пёк аснова на зычны, таму суфікса няма.

04

Род пры назвах прафесій

Пры назоўніках, якія абазначаюць прафесіі, пасады, званні, форма роду дзеяслова залежыць ад полу асобы, на што ўказваюць уласныя імёны: хірург Васільеў аперыраваў (м. р.) — хірург Васільева аперыравала (ж. р.).

Паглядзім, як гэта працуе

Дырэктар гімназіі Собалева Вера Сяргееўна выступіла на бацькоўскім сходзе. Архітэктар Уладзімір Адамавіч Кароль распрацаваў праект Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой».

Дырэктар і архітэктар — назоўнікі мужчынскага роду, але род дзеяслова падказвае імя: Вера Сяргееўна — жанчына, таму выступіла; Уладзімір Адамавіч — мужчына, таму распрацаваў.

05

Будучы просты і складаны час

Дзеясловы ў будучым часе маюць простую і складаную формы.

Форму будучага простага часу маюць дзеясловы закончанага трывання: змайстраваць — змайструю, паліць — палью.

Форму будучага складанага часу маюць дзеясловы незакончанага трывання: майстраваць — буду майстраваць, паліваць — буду паліваць. Яна ўтвараецца шляхам спалучэння дзеяслова быць у форме будучага часу і неазначальнай формы дзеяслова незакончанага трывання: буду мыць, будзеш мыць, будзе мыць.

Паглядзім, як гэта працуе

Снедаць — будзе снедаць (незак. тр.); паснедаць — паснедае (зак. тр.).

У складанай форме па асобах і ліках змяняецца толькі быць (буду, будзеш, будзе, будзем, будзеце, будуць), а інфінітыў застаецца нязменным.

Параўноўваем і заўважаем

Часы і трыванне дзеяслова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЧасТрываннеПрыклад
цяперашнітолькі незакончанаемайструю, палівае
прошлынезакончанае і закончанаемайстраваў, змайстраваў
будучы складанынезакончанаебуду майстраваць
будучы простызакончанаезмайструю, палью
06

Ужыванне часавых форм

Часавыя формы ў тэксце можна замяняць адна другой. Калі ў расказе пра мінулае ўжыты дзеясловы цяперашняга часу, падзеі нібы адбываюцца на вачах у чытача, расказ становіцца больш жывым.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы робім вароты — утыкаем у зямлю лазовыя дубцы. Дзелімся на дзве каманды (паводле М. Зарэмбы). → Хлопцы рабілі вароты — утыкалі ў зямлю лазовыя дубцы. Дзяліліся на дзве каманды.

Футбольны матч ужо адбыўся, але аўтар расказвае пра яго ў цяперашнім часе, і чытач нібы сам стаіць на полі. У пераказе ад 3-й асобы тыя ж дзеянні перададзены формамі прошлага часу.

Прасочваем шлях

Як вызначыць формы дзеяслова абвеснага ладу

  1. Ставім пытанне

    Па пытанні вызначаем час і трыванне.

    заспакойвае — што робіць? — цяперашні час, незак. тр.

  2. Вызначаем лік

    Адзін дзейнік — адзіночны лік, некалькі — множны.

    яна заспакойвае — адзіночны лік

  3. Асоба або род

    У цяперашнім і будучым часе вызначаем асобу, у прошлым часе адзіночнага ліку — род.

    заспакойвае — 3-я асоба; даверыўся — мужчынскі род

  4. Правяраем утварэнне

    Прошлы час — аснова інфінітыва + -л- (-ў-) + канчатак; будучы складаны — быць + інфінітыў.

    даверыцца → даверы-ў-ся; гатаваць → буду гатаваць

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які час?

Вызначы час дзеяслова абвеснага ладу. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра часы дзеяслова

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму можна сказаць «буду пісаць», а «буду напісаць» — памылка?

Зверыць разважанне

Будучы складаны час утвараецца толькі ад дзеясловаў незакончанага трывання: быць + інфінітыў (буду пісаць). Напісаць — закончанага трывання, у яго будучы час просты: напішу. Калі злучыць буду і напісаць, будучы час выражаецца двойчы, і форма становіцца няправільнай.

Чаму ў прошлым часе ў дзеяслова няма асобы, а ёсць род, як у прыметніка?

Зверыць разважанне

Па паходжанні формы прошлага часу — былыя кароткія формы на -л, падобныя да прыметнікаў, таму яны, як і прыметнікі, змяняюцца па родах і ліках (шыў, шыла, шылі). Асобу ў прошлым часе паказвае займеннік ці назоўнік: я шыў, ты шыў, ён шыў — форма дзеяслова адна і тая ж.

Слова хірург мужчынскага роду. Чаму ж правільна «хірург Васільева аперыравала», а не «аперыраваў»?

Зверыць разважанне

Многія назвы прафесій, пасад, званняў маюць толькі форму мужчынскага роду, але называюць і мужчын, і жанчын. Дзеяслоў прошлага часу ў такім выпадку ўзгадняецца не з формай слова, а з полам асобы, на які ўказвае ўласнае імя: Васільева — жанчына, таму аперыравала (ж. р.).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Абвесны лад

    Дзеясловы абвеснага ладу абазначаюць дзеянні, якія адбываліся, адбываюцца ці будуць адбывацца, і змяняюцца па часах.

  2. Асоба і род

    Асоба ёсць у цяперашнім і будучым часе, род — толькі ў прошлым часе адзіночнага ліку.

  3. Цяперашні час

    Формы цяперашняга часу маюць толькі дзеясловы незакончанага трывання.

  4. Прошлы час

    Прошлы час утвараецца ад асновы інфінітыва пры дапамозе -л- (-ў-) і канчаткаў; пасля зычнага ў мужчынскім родзе -л- няма: вёз, бег, бярог.

  5. Будучы час

    Закончанае трыванне мае будучы просты час (змайструю), незакончанае — будучы складаны: быць + інфінітыў (буду майстраваць).

  6. Пол асобы

    Пры назвах прафесій, пасад, званняў род дзеяслова прошлага часу залежыць ад полу асобы: хірург Васільева аперыравала.

Памятка: разбор па кроках

Лагодзяць (сэрца) — абвесны лад, цяперашні час, 3-я асоба, множны лік, незакончанае трыванне.

  1. Крок 1. Ставім да дзеяслова пытанне і па ім вызначаем час і трыванне.
  2. Крок 2. Вызначаем лік дзеяслова: адзіночны ці множны.
  3. Крок 3. У цяперашнім і будучым часе вызначаем асобу, у прошлым часе адзіночнага ліку — род.

Цяпер растлумач: Якія формы маюць дзеясловы абвеснага ладу і як утвараюцца і ўжываюцца формы часу?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначаюць дзеясловы абвеснага ладу?
2. У якім часе дзеясловы змяняюцца па родах?
3. Дзеясловы якога трывання маюць цяперашні час?
4. Пры дапамозе якога суфікса ўтвараюцца формы прошлага часу?
5. Якая форма прошлага часу мужчынскага роду ад дзеяслова везці?
6. Які дзеяслоў мае форму будучага простага часу?
7. Як утвараецца форма будучага складанага часу?
8. У якім сказе дзеяслоў ужыты правільна?
9. Якую форму мае дзеяслоў будзем гуляць?
10. Якая форма будучага часу 3-й асобы адзіночнага ліку ад дзеяслова наведаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑