Дзеяслоў

§ 17. Змяненне дзеясловаў I і II спражэнняў

Даведаемся, што такое спражэнне, якія асабовыя канчаткі маюць дзеясловы I і II спражэння і як вызначыць спражэнне, калі канчатак ненаціскны.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Брат піша ў чат сям’і: «Мы ўжо купляем білеты, а вы купіце кветкі для бабулі». Дзеясловы купляць і купіць аднакаранёвыя, а канчаткі ў іх розныя: -ем і -іце. Справа ў тым, што яны належаць да розных спражэнняў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць спражэнне дзеяслова і правільна напісаць яго асабовыя канчаткі?

01

Што такое спражэнне

Змяненне дзеясловаў па асобах і ліках у цяперашнім і будучым простым часе абвеснага ладу называецца спражэннем. У залежнасці ад асабовых канчаткаў адрозніваюць дзеясловы I і II спражэння.

Асоба, лікI спр. (купляць)II спр. (купіць)
1-я адз.купляюкуплю
2-я адз.купляешкупіш
3-я адз.купляекупіць
1-я мн.купляемкупім
2-я мн.купляецекупіце
3-я мн.купляюцькупяць

Канчаткі I і II спражэння супадаюць толькі ў 1-й асобе адзіночнага ліку (-ю), ва ўсіх астатніх формах яны розныя.

02

Канчаткі I і II спражэння

Асабовыя канчаткі дзеясловаў I і II спражэння:

Асоба, лікI спражэннеII спражэнне
1-я адз.-у (-ю)-у (-ю)
2-я адз.-еш (-эш, -аш)-іш (-ыш)
3-я адз.-е (-э, -а)-іць (-ыць)
1-я мн.-ём (-ем, -ом, -ам)-ім (-ым)
2-я мн.-еце (-яце, -аце)-іце (-ыце)
3-я мн.-уць (-юць)-аць (-яць)
Паглядзім, як гэта працуе

I: нясу, нясеш, нясе, нясём, несяце, нясуць; бяру, бярэш, бярэ; пішу, пішаш, піша, пішам, пішаце, пішуць. II: раблю, робіш, робіць, робім, робіце, робяць; бачу, бачыш, бачыць, бачым, бачыце, бачаць.

Варыянты канчаткаў у дужках залежаць ад націску і папярэдняга зычнага: пасля зацвярдзелых ж, ш, ч, р у I спражэнні пад націскам пішацца э (бярэш, бярэ), без націску — а (пішаш, піша, пішам, пішаце); у II спражэнні пасля іх пішацца ы (бачыш, бачым).

03

Як вызначыць спражэнне

Для вызначэння тыпу спражэння дзеяслова можна паставіць яго ў форму 3-й асобы множнага ліку. Калі дзеяслоў мае канчатак -уць (-юць), то ён адносіцца да I спражэння (нясуць, пальюць), канчатак -аць (-яць) — да II спражэння (гараць, сядзяць).

Вызначыць тып спражэння дзеясловаў з ненаціскнымі канчаткамі можна па інфінітыве. Да II спражэння адносяцца:

  • дзеясловы, якія ў інфінітыве заканчваюцца на -іць (-ыць), дзе -і- (-ы-) — суфікс (ездзіць, марыць), акрамя аднаскладовых дзеясловаў (піць, мыць) і ўтвораных ад іх (дапіць, вымыць);
  • дзеясловы ненавідзець, цярпець, вярцець, спаць, залежаць, належаць, гнаць, стаяць, баяцца.

Астатнія дзеясловы належаць да I спражэння.

Паглядзім, як гэта працуе

Вецер не хоча парушыць спакой. Агеньчык між пальцаў гарыць. Кастрычнік стаіць — златарогі алень (А. Данільчык).

Хоча — хочуць (-уць) — I спражэнне; гарыць — гараць (-аць) — II спражэнне; стаіць — стаяць — II спражэнне (стаяць — у спісе выключэнняў).

Параўноўваем і заўважаем

I і II спражэнне: як адрозніць

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаI спражэннеII спражэнне
3-я асоба мн. лікунясуць, пальюцьгараць, сядзяць
інфінітыўчытаць, піць, вымыцьездзіць, марыць, спаць
2-я асоба адз. лікунясеш, чытаешгарыш, ездзіш
1-я асоба мн. лікунясём, чытаемгарым, ездзім
04

Націск у формах множнага ліку

Калі канчатак дзеяслова ў форме 3-й асобы множнага ліку націскны (жыву́ць, бяру́ць, кладу́ць), то і ў іншых формах множнага ліку націск падае на канчатак. У форме 1-й асобы множнага ліку ўжываюцца націскныя канчаткі -о́м / -ём (жывём, бяро́м, кладзём). У форме 2-й асобы множнага ліку ўжываюцца націскныя канчаткі -аце́ / -яце́ (жывяце́, бераце́, кладзяце́).

Калі канчатак дзеяслова ў форме 3-й асобы множнага ліку ненаціскны (ве́даюць, малю́юць, гуля́юць), то і ў іншых формах множнага ліку націск падае на аснову: ве́даем, малю́ем, гуля́ем; ве́даеце, малю́еце, гуля́еце.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы бяро́м, вы бераце́; але мы ве́даем, вы ве́даеце.

Бяру́ць — канчатак націскны, таму і ў 1-й, і ў 2-й асобе множнага ліку націск на канчатку. Ве́даюць — націск на аснове, ён застаецца там ва ўсіх формах множнага ліку.

Прасочваем шлях

Як напісаць ненаціскны асабовы канчатак

  1. Ставім дзеяслоў у інфінітыў

    Канчатак без націску на слых не правяраецца, таму шукаем неазначальную форму.

    (ты) мар..ш → марыць

  2. Вызначаем спражэнне

    На -іць (-ыць) з суфіксам -і- (-ы-) — II спражэнне (акрамя піць, мыць і ўтвораных ад іх); дзеясловы са спіса выключэнняў — II; астатнія — I.

    марыць → II спражэнне

  3. Пішам канчатак

    II спражэнне: -іш (-ыш), -іць (-ыць), -ім (-ым), -іце (-ыце), -аць (-яць); I спражэнне: -еш, -е, -ем, -еце, -уць (-юць) і іх варыянты.

    (ты) марыш, (яны) мараць

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

I ці II спражэнне?

Вызначы спражэнне дзеяслова: па канчатку 3-й асобы множнага ліку або па інфінітыве.

Думай як філолаг

Разважаем пра спражэнне

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Піць і мыць заканчваюцца на -іць, -ыць, як і марыць. Чаму марыць — II спражэння, а піць і мыць — I?

Зверыць разважанне

Правіла пра -іць (-ыць) датычыцца толькі тых дзеясловаў, у якіх -і- (-ы-) — суфікс: мар-ы-ць, ездз-і-ць. У аднаскладовых піць, мыць гэтыя гукі належаць да кораня, суфікса там няма. Таму яны змяняюцца па I спражэнні: п’юць, мыюць (-юць), як і ўтвораныя ад іх дапіць, вымыць.

Знайдзі памылку: «Вы бераце кнігі, а мы бярэм сшыткі».

Зверыць разважанне

Бяру́ць — канчатак 3-й асобы множнага ліку націскны, таму і ў іншых формах множнага ліку націск на канчатку: у 1-й асобе ўжываецца націскны канчатак -о́м — бяро́м, у 2-й асобе -аце́ — бераце́. Значыць, правільна: «Вы бераце кнігі, а мы бяром сшыткі».

Чаму пішам «вы ве́даеце», але «вы жывяце́»? Канчаткі ж адной асобы.

Зверыць разважанне

Абодва дзеясловы — I спражэння, але націск у іх розны. У ве́даюць канчатак ненаціскны, націск застаецца на аснове ва ўсіх формах множнага ліку: ве́даем, ве́даеце. У жыву́ць канчатак націскны, таму і ў 2-й асобе націск на канчатку, а пад націскам ужываецца -яце́: жывяце́.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Спражэнне

    Спражэнне — змяненне дзеясловаў па асобах і ліках у цяперашнім і будучым простым часе абвеснага ладу.

  2. Два спражэнні

    Па асабовых канчатках адрозніваюць дзеясловы I і II спражэння; агульны ў іх толькі канчатак 1-й асобы адзіночнага ліку -у (-ю).

  3. Праверка па 3-й асобе

    -уць (-юць) у 3-й асобе множнага ліку — I спражэнне, -аць (-яць) — II спражэнне.

  4. Праверка па інфінітыве

    Пры ненаціскных канчатках да II спражэння адносяцца дзеясловы на -іць (-ыць) з суфіксам -і- (-ы-) і дзеясловы ненавідзець, цярпець, вярцець, спаць, залежаць, належаць, гнаць, стаяць, баяцца.

  5. Выключэнні з -іць, -ыць

    Аднаскладовыя піць, мыць і ўтвораныя ад іх (дапіць, вымыць) — I спражэння: п’юць, мыюць.

  6. Націск

    Націскны канчатак 3-й асобы множнага ліку — націскныя -о́м / -ём, -аце́ / -яце́ (бяро́м, бераце́); ненаціскны — націск на аснове (ве́даем, ве́даеце).

Памятка: разбор па кроках

Пішуць → -уць → I спражэнне: пішаш, піша, пішам, пішаце (націск на аснове).

  1. Крок 1. Ставім дзеяслоў у форму 3-й асобы множнага ліку і глядзім на канчатак.
  2. Крок 2. Калі канчатак ненаціскны, вызначаем спражэнне па інфінітыве і спісе выключэнняў.
  3. Крок 3. Пішам асабовы канчатак паводле спражэння і ставім націск у множным ліку.

Цяпер растлумач: Як вызначыць спражэнне дзеяслова і правільна напісаць яго асабовыя канчаткі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое спражэнне?
2. Які канчатак у 3-й асобе множнага ліку маюць дзеясловы II спражэння?
3. Які дзеяслоў належыць да II спражэння?
4. Які дзеяслоў належыць да I спражэння?
5. У якой форме канчаткі дзеясловаў I і II спражэння супадаюць?
6. У якім радзе ўсе дзеясловы II спражэння?
7. Як правільна?
8. Як правільна напісаць 2-ю асобу множнага ліку ад жыць?
9. Як напісаць: (яны) мар..ць?
10. Якая форма 2-й асобы адзіночнага ліку дзеяслова выбраць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑