Даведаемся, якія дзеясловы называюцца рознаспрагальнымі, і навучымся правільна ўтвараць і пісаць іх формы.
На ўроку фізкультуры трэнер кажа: «Я бягу першы, ты бяжыш за мной, а хлопцы бягуць апошнімі». Адзін дзеяслоў — бегчы, але ў форме бягуць канчатак, як у I спражэнні, а ў форме бяжыш — як у II. Такія дзеясловы маюць асаблівую назву.
Якія дзеясловы называюцца рознаспрагальнымі і як змяняюцца іх формы?
Дзеясловы, якія маюць канчаткі розных тыпаў спражэння, называюцца рознаспрагальнымі. Да іх адносяцца дзеясловы бегчы, есці, даць і ўтвораныя ад іх дзеясловы прыбегчы, паесці, перадаць і інш.
Бегчы — прыбегчы, убегчы, перабегчы; есці — паесці, з’есці, наесціся; даць — перадаць, аддаць, выдаць.
Прыстаўка не змяняе спражэння: утвораныя дзеясловы змяняюцца гэтак жа, як бегчы, есці, даць.
Дзеяслоў бегчы ў 1-й асобе адзіночнага ліку і ў 3-й асобе множнага ліку мае канчаткі I спражэння (бягу, бягуць), а ў астатніх формах — канчаткі II спражэння (бяжыш, бяжыць, бяжым, бежыце).
| Асоба | Адз. лік | Мн. лік |
|---|---|---|
| 1-я | бягу | бяжым |
| 2-я | бяжыш | бежыце́ |
| 3-я | бяжыць | бягуць |
Куры бягуць услед за плугам (І. Пташнікаў). Вы бежыце́ хутчэй за ўсіх.
Бягуць — канчатак -уць (I спражэнне); бежыце́ — канчатак -ыце (II спражэнне). У бежыце́ націск падае на канчатак, а склад бе стаіць не непасрэдна перад націскам, таму ў ім пішацца е (параўнай: бяжы́ш).
Дзеясловы есці і даць маюць асаблівыя формы, якія трэба запомніць. У 1-й асобе множнага ліку ў іх ёсць дзве формы: ядзім (ямо), дадзім (дамо).
| Асоба | Адз. лік | Мн. лік |
|---|---|---|
| 1-я | ем | ядзім (ямо) |
| 2-я | ясі | ясце́ |
| 3-я | есць | ядуць |
| Асоба | Адз. лік | Мн. лік |
|---|---|---|
| 1-я | дам | дадзім (дамо) |
| 2-я | дасі | дасце́ |
| 3-я | дасць | дадуць |
Малады госць глядзеў, як коні ядуць сена (К. Чорны). Ні пядзі сваёй зямлі мы не аддадзім нікому! (А. Васілевіч)
Есці — незакончанага трывання, таму ядуць — цяперашні час. Аддаць, як і даць, — закончанага трывання, таму аддадзім — будучы просты час.
Дзеясловы, утвораныя ад бегчы, есці, даць пры дапамозе прыставак, спрагаюцца так, як і беспрыставачныя: з’есці — з’ем, з’ясі, з’есць, з’ядзім (з’ямо), з’ясце, з’ядуць; аддаць — аддам, аддасі, аддасць, аддадзім (аддамо), аддасце, аддадуць.
Пасля прыстаўкі на зычны перад е, я пішацца апостраф: з’ем, з’ясі. У аддаць дзве літары д: прыстаўка ад- і корань да-.
Даць задні ход; даць слова; з’есці пуд солі; есці просіць.
Рознаспрагальныя дзеясловы ўваходзяць у многія фразеалагізмы. «Каб пазнаць чалавека, трэба з ім пуд солі з’есці», — кажа прыказка.
| Дзеяслоў | 1-я ас. адз. л. | 2-я ас. адз. л. | 3-я ас. мн. л. |
|---|---|---|---|
| прыбегчы | прыбягу | прыбяжыш | прыбягуць |
| паесці | паем | паясі | паядуць |
| з’есці | з’ем | з’ясі | з’ядуць |
| перадаць | перадам | перадасі | перададуць |
| аддаць | аддам | аддасі | аддадуць |
Вызначаем, ад якога дзеяслова — бегчы, есці ці даць — утвораны дадзены.
аддаць ← даць
Па табліцы знаходзім форму патрэбнай асобы і ліку.
2-я ас. мн. л.: (вы) дасце́
Прыстаўку пішам па правілах правапісу, форма дзеяслова не змяняецца.
(вы) аддасце́
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Аддаць → утвораны ад даць → (яны) аддадуць, (мы) аддадзім (аддамо).
Задача 1. Напішы ў чат класа паведамленне пра дзіцячы забег на Мінскім паўмарафоне (3–4 сказы). Ужыві дзеясловы бегчы і даць у розных асобах.
Узор: Сябры, у нядзелю мы бяжым дзіцячы забег на паўмарафоне! Я бягу з Колем, а Аня і Саша бягуць разам з бацькамі. А вы бежыце? Калі хочаце, я дам вам нумар тэлефона трэнера.
Што праверыць: бяжым, бежыце — канчаткі II спражэння; бягу, бягуць — канчаткі I спражэння; дам — асаблівая форма дзеяслова даць.
Задача 2. Малодшая сястра напісала запіску: «Мы ядзім суп, а вы што ясіце? Я дам табе цукерку, калі ты хутка прыбягеш». Знайдзі і выпраў памылкі.
Выпраўлены тэкст: Мы ядзім суп, а вы што ясце? Я дам табе цукерку, калі ты хутка прыбяжыш.
Што праверыць: есці ў 2-й асобе множнага ліку — ясце́; прыбегчы спрагаецца як бегчы — у 2-й асобе адзіночнага ліку канчатак II спражэння: прыбяжыш.
Задача 3. Практ. 102. Складзі два сказы з фразеалагізмамі даць слова і з’есці пуд солі пра сваё жыццё.
Узор: Я даў слова бабулі, што летам навучу яе карыстацца тэлефонам. З маім сябрам Мікітам мы, здаецца, ужо пуд солі з’елі: сябруем з першага класа.
Што праверыць: фразеалагізмы ўжыты ў сваім значэнні (‘цвёрда паабяцаць’, ‘доўга пражыць разам’), формы даў, з’елі — прошлы час.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, формай якога рознаспрагальнага дзеяслова з’яўляецца слова (з прыстаўкай ці без).
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Большасць канчаткаў бегчы — II спражэння. Чаму ж гэты дзеяслоў не адносяць проста да II спражэння?
Каб дзеяслоў належаў да аднаго спражэння, усе яго асабовыя канчаткі павінны быць аднаго тыпу. У бегчы ў 3-й асобе множнага ліку канчатак -уць (бягуць) — гэта прымета I спражэння, а ў II спражэнні было б -аць. Канчаткі розных тыпаў у адным дзеяслове — гэта і ёсць рознаспрагальнасць.
Чаму пра стары, дзіравы бот кажуць, што ён «есці просіць»?
Гэта вобразны выраз: падэшва адстала ад бота, і ён нібы адкрыў рот, як галодны, што просіць есці. Фразеалагізм значыць ‘вельмі знасіўся, патрабуе рамонту’. Як і іншыя фразеалагізмы, ён разумеецца толькі цалкам, а не па асобных словах.
Чаму ў форме з’ясі пішацца апостраф, а ў форме аддасі — дзве літары д?
З’есці ўтворана ад есці пры дапамозе прыстаўкі з-. Пасля прыстаўкі, што заканчваецца на зычны, перад е, я пішацца апостраф: з’ем, з’ясі. У аддасі прыстаўка ад- сутыкаецца з коранем да-, таму на стыку марфем аказваюцца дзве літары д: ад-да-сі.
Рознаспрагальнымі называюцца дзеясловы, якія маюць канчаткі розных тыпаў спражэння.
Да рознаспрагальных адносяцца бегчы, есці, даць і ўтвораныя ад іх: прыбегчы, паесці, перадаць і інш.
Бегчы мае канчаткі I спражэння ў формах бягу, бягуць, а ў астатніх — канчаткі II спражэння: бяжыш, бяжыць, бяжым, бежыце́.
У есці і даць асаблівыя формы: ем, ясі, есць, ядзім (ямо), ясце́, ядуць; дам, дасі, дасць, дадзім (дамо), дасце́, дадуць.
Есці — незакончанага трывання (ядуць — цяперашні час), даць — закончанага (дадуць — будучы просты час).
Прыстаўка не змяняе спражэння: з’ем, з’ясі; аддам, аддасі; пасля прыстаўкі на зычны перад е, я — апостраф.
Бяжыш → -ыш (II спражэнне), бягуць → -уць (I спражэнне): бегчы — рознаспрагальны дзеяслоў.
Цяпер растлумач: Якія дзеясловы называюцца рознаспрагальнымі і як змяняюцца іх формы?
Загрузка прагрэсу…