Дзеяслоў

§ 19. Спосабы ўтварэння дзеясловаў

Даведаемся, якімі спосабамі ўтвараюцца дзеясловы і як вызначыць спосаб утварэння, а таксама паўторым галоўнае з раздзела «Дзеяслоў».

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сямікласнікі вырашылі пафарбаваць лаўкі ў школьным двары. Дзеяслоў фарбаваць утвораны ад назоўніка фарба, а пафарбаваць — ад дзеяслова фарбаваць. Так з аднаго слова «вырастае» цэлы ланцужок, і ў кожнага звяна — свой спосаб утварэння.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі спосабамі ўтвараюцца дзеясловы і як вызначыць спосаб утварэння дзеяслова?

01

Прыставачны спосаб

Дзеясловы ўтвараюцца наступнымі спосабамі: прыставачным, суфіксальным, прыставачна-суфіксальным. Прыставачным спосабам дзеясловы ўтвараюцца ад дзеясловаў: несці → аднесці; ехаць → прыехаць.

Паглядзім, як гэта працуе

Ляцець → абляцець; расці → падрасці; пытаць → распытаць; лічыць → падлічыць; плысці → праплысці; рэзаць → нарэзаць.

Да дзеяслова далучаецца толькі прыстаўка, яна ўдакладняе значэнне (падрасці — ‘крыху вырасці’) і часта робіць дзеяслоў закончанага трывання.

Прыстаўкі на з (раз-, без-, уз-, з-) перад глухімі зычнымі пішуцца з с, як вымаўляюцца: распытаць, расчуліць. Прыстаўкі ад-, пад-, над-, перад-, аб- пішуцца аднолькава перад любым зычным: падлічыць, адказаць.

02

Суфіксальны спосаб

Суфіксальным спосабам дзеясловы ўтвараюцца ад назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў: ноч → начаваць; багаты → багацець; двое → дваіць.

Паглядзім, як гэта працуе

Гаспадар → гаспадарыць; фарба → фарбаваць; хітры → хітраваць; абед → абедаць; дождж → дажджыць; роўны → раўняць; стары → старэць.

Да асновы назоўніка ці прыметніка далучаецца суфікс (-ава-, -ы-, -і-, -а-, -е- і інш.): гаспадар-ы-ць, стар-э-ць. Прыстаўкі ў такіх дзеясловах няма.

03

Прыставачна-суфіксальны спосаб

Прыставачна-суфіксальным спосабам дзеясловы ўтвараюцца ад назоўнікаў, прыметнікаў, дзеясловаў: снег → заснежыць; новы → абнавіць; бліскаць → пабліскваць.

Паглядзім, як гэта працуе

Крыло → акрыліць; поўны → напоўніць; мяшаць → памешваць; просты → спрасціць; чулы → расчуліць; стукаць → пастукваць.

Прыстаўка і суфікс далучаюцца да ўтваральнай асновы адначасова: за-снеж-ы-ць, на-поўн-і-ць. Значэнне тлумачыцца праз утваральнае слова: заснежыць — ‘пакрыць снегам’, напоўніць — ‘зрабіць поўным’.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы ўтварэння дзеясловаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабАд якіх слоўПрыклад
прыставачныад дзеясловаўляцець → абляцець
суфіксальныад назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаўфарба → фарбаваць
прыставачна-суфіксальныад назоўнікаў, прыметнікаў, дзеясловаўкрыло → акрыліць
04

Як вызначыць спосаб утварэння

Каб вызначыць спосаб утварэння дзеяслова, падбіраем утваральнае слова — найбліжэйшае па значэнні і будове, праз якое тлумачыцца вытворнае, і глядзім, якія марфемы далучыліся да яго асновы.

Паглядзім, як гэта працуе

Салютаваць — ‘аддаваць салют’ ← салют. Чарсцвець — ‘станавіцца чэрствым’ ← чэрствы. Узаконіць — ‘надаць чаму-небудзь законную сілу’ ← закон.

Салют-ава-ць, чарсцв-е-ць — далучыўся толькі суфікс (суфіксальны спосаб); у-закон-і-ць — прыстаўка і суфікс разам (прыставачна-суфіксальны спосаб).

05

Паўтараем раздзел «Дзеяслоў»

Дзеяслоў — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае дзеянне і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?

  • Неазначальная форма (інфінітыў) толькі называе дзеянне і не мае форм часу, асобы і ліку.
  • Безасабовыя дзеясловы абазначаюць дзеянні, якія адбываюцца самі па сабе, без дзеючай асобы: сцямнела, пасвяжэла.
  • Пры пераходных дзеясловах назоўнікі ўжываюцца ў вінавальным склоне без прыназоўніка (вышываць кашулю) або ў родным склоне (насыпаць цукру, не чакаў запрашэння).
  • Зваротныя дзеясловы маюць постфікс -ся: схаваўся, знайшліся.
  • Дзеясловы незакончанага трывання маюць цяперашні, прошлы і будучы складаны час, закончанага — прошлы і будучы просты.
  • Загадны лад выражае пабуджэнне да дзеяння (шукай), умоўны — дзеянне, магчымае пры пэўных умовах (шукаў бы).
Паглядзім, як гэта працуе

Смела гуляй і не аглядайся. Хочаш — у лесе грыбы збірай, ягады (паводле В. Гурскага).

Гуляй, не аглядайся, збірай — формы загаднага ладу, але ўжыты ў значэнні абвеснага: аўтар не загадвае, а расказвае, як вольна дзецям у вёсцы. Так выказванне становіцца больш эмацыянальным.

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння дзеяслова

  1. Падбіраем утваральнае слова

    Шукаем найбліжэйшае слова, праз якое тлумачыцца значэнне вытворнага.

    напоўніць — ‘зрабіць поўным’ ← поўны

  2. Параўноўваем асновы

    Глядзім, якія марфемы далучыліся да асновы ўтваральнага слова.

    поўн(ы) → на-поўн-і-ць

  3. Называем спосаб

    Толькі прыстаўка — прыставачны, толькі суфікс — суфіксальны, прыстаўка і суфікс разам — прыставачна-суфіксальны.

    напоўніць — прыставачна-суфіксальны спосаб

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Спосаб утварэння дзеяслова

Размяркуй дзеясловы з практыкавання 105 паводле спосабу ўтварэння.

Думай як філолаг

Разважаем пра ўтварэнне дзеясловаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Падлічыць і спрасціць маюць прыстаўку і суфікс -і-. Чаму ж спосабы ўтварэння ў іх розныя?

Зверыць разважанне

Спосаб вызначаецца не па тым, якія марфемы ёсць у слове, а па тым, што далучылася да ўтваральнага слова. Падлічыць тлумачыцца праз дзеяслоў лічыць, у якім суфікс -і- ужо ёсць, — далучылася толькі прыстаўка: прыставачны спосаб. Спрасціць — ‘зрабіць простым’, утваральнае слова — прыметнік просты, да яго адначасова далучыліся прыстаўка с- і суфікс -і-: прыставачна-суфіксальны спосаб.

Памешваць утворана ад дзеяслова мяшаць. Чаму гэта не прыставачны спосаб, як у падрасці?

Зверыць разважанне

У падрасці да расці далучылася толькі прыстаўка. А памешваць значыць ‘час ад часу трохі мяшаць’: адценне ‘трохі’ дае прыстаўка па-, а адценне паўторнасці — суфікс -ва-. Яны далучыліся да асновы адначасова (па-меш-ва-ць), таму спосаб прыставачна-суфіксальны.

Знайдзі лішняе слова: абляцець, падрасці, фарбаваць, праплысці. Растлумач.

Зверыць разважанне

Лішняе — фарбаваць. Абляцець, падрасці, праплысці ўтвораны прыставачным спосабам ад дзеясловаў ляцець, расці, плысці. А фарбаваць утворана ад назоўніка фарба пры дапамозе суфікса -ава- — суфіксальным спосабам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры спосабы

    Дзеясловы ўтвараюцца прыставачным, суфіксальным і прыставачна-суфіксальным спосабамі.

  2. Прыставачны

    Прыставачным спосабам дзеясловы ўтвараюцца ад дзеясловаў: несці → аднесці, расці → падрасці.

  3. Суфіксальны

    Суфіксальным спосабам дзеясловы ўтвараюцца ад назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў: ноч → начаваць, багаты → багацець, двое → дваіць.

  4. Прыставачна-суфіксальны

    Пры прыставачна-суфіксальным спосабе прыстаўка і суфікс далучаюцца адначасова да асновы назоўніка, прыметніка ці дзеяслова: снег → заснежыць, бліскаць → пабліскваць.

  5. Утваральнае слова

    Спосаб вызначаем праз утваральнае слова, якім тлумачыцца значэнне вытворнага: багацець — ‘станавіцца багатым’.

  6. Дзеяслоў у цэлым

    Дзеяслоў абазначае дзеянне, змяняецца па ладах, часах, асобах, ліках і родах, мае трыванне і спражэнне.

Памятка: разбор па кроках

Багацець ← багат(ы): суфікс -е-, спосаб — суфіксальны.

  1. Крок 1. Падбіраем утваральнае слова, праз якое тлумачыцца значэнне дзеяслова.
  2. Крок 2. Параўноўваем асновы і вызначаем, якія марфемы далучыліся.
  3. Крок 3. Называем спосаб: прыставачны, суфіксальны ці прыставачна-суфіксальны.

Цяпер растлумач: Якімі спосабамі ўтвараюцца дзеясловы і як вызначыць спосаб утварэння дзеяслова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утвораны дзеяслоў аднесці?
2. Ад якіх слоў дзеясловы ўтвараюцца суфіксальным спосабам?
3. Якім спосабам утвораны дзеяслоў заснежыць?
4. Які дзеяслоў утвораны суфіксальным спосабам?
5. Ад якога слова ўтвораны дзеяслоў дваіць?
6. У якім радзе ўсе дзеясловы ўтвораны прыставачна-суфіксальным спосабам?
7. Як правільна напісаць дзеяслоў?
8. Якая форма дзеяслова толькі называе дзеянне, але не мае форм часу, асобы і ліку?
9. Формы якога ладу выражаюць пабуджэнне да дзеяння?
10. Які дзеяслоў зваротны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑