Дзеепрыметнік

§ 20. Дзеепрыметнік як асобая форма дзеяслова

Знаёмімся з дзеепрыметнікам — асобай формай дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння. Вучымся адрозніваць дзеепрыметнікі ад прыметнікаў і вызначаць іх ролю ў сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: жоўтае лісце і пажаўцелае лісце. Абодва словы называюць колер. Але жоўтае — гэта сталая прымета, а пажаўцелае — лісце, якое пажаўцела: прымета ўзнікла ў выніку дзеяння. Такія словы называюцца дзеепрыметнікамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што агульнага ў дзеепрыметніка з дзеясловам і што — з прыметнікам?

01

Што такое дзеепрыметнік

Дзеепрыметнік — форма дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

Дзеепрыметнікі ўтвараюцца ад дзеясловаў: падрыхтаваць — падрыхтаваны, зразумець — зразумелы, зрабіць — зроблены, зжаць — зжаты, пажаўцець — пажаўцелы. Таму дзеепрыметнік можна растлумачыць праз дзеяслоў: зжатае поле — поле, якое зжалі.

Паглядзім, як гэта працуе

Пажаўцець → пажаўцелы (лісток). Падрыхтаваць → падрыхтаваны (даклад).

Ад дзеяслова дзеепрыметнік захоўвае значэнне дзеяння, а пытанне які? і канчаткі ў яго — як у прыметніка.

02

Прыметы дзеяслова

Дзеепрыметнікі, як і дзеясловы, маюць трыванне (закончанае і незакончанае), час (часцей прошлы), стан (залежны і незалежны).

  • пажаўцелае (лісце) — дзеепрыметнік закончанага трывання прошлага часу незалежнага стану;
  • нечапаныя (рэчы) — дзеепрыметнік незакончанага трывання прошлага часу залежнага стану.
Паглядзім, як гэта працуе

Пажаўцелае лісце — лісце, якое само пажаўцела. Нечапаныя рэчы — рэчы, якіх ніхто не чапаў.

Трыванне пазнаём па дзеяслове: пажаўцець (што зрабіць?) — закончанае, чапаць (што рабіць?) — незакончанае.

03

Прыметы прыметніка

Як і прыметнікі, дзеепрыметнікі змяняюцца па родах, ліках і склонах: пабудаваны дом, пабудаванае жыллё, пабудаваныя гарады; пабудаванаму дому, пабудаванымі дамамі і г. д.

Дзеепрыметнік, як і прыметнік, дапасуецца да назоўніка: стаіць у тым самым родзе, ліку і склоне. У множным ліку род не вызначаецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Саматканы ручнік, саматканае палатно, саматканая посцілка, саматканыя дыванкі.

Канчатак дзеепрыметніка залежыць ад назоўніка: мужчынскі род — -ы, ніякі — -ае, жаночы — -ая, множны лік — -ыя.

04

Роля ў сказе

У сказе дзеепрыметнік выконвае ролю азначэння або выказніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Цудоўны бор — сасна ў сасну — абступіў невялікую абжытую паляну (І. Шамякін). Поле снегам сыпучым пакрыта (К. Буйло).

Абжытую (паляну) — азначэнне: паясняе назоўнік. Пакрыта — выказнік: паведамляе, што з полем.

05

Прыметнік ці дзеепрыметнік

Прыметнік абазначае сталую прымету прадмета, а дзеепрыметнік характарызуе прадмет праз дзеянне, што адбылося з ім; дзеепрыметнік можна замяніць дзеясловам.

Паглядзім, як гэта працуе

Успомніліся шырокія, роўныя, дагледжаныя і абсаджаныя гасцінцы, што бягуць па беларускай зямлі (Ф. Янкоўскі).

Шырокія — прымета па велічыні, значыць, прыметнік. Дагледжаныя — ‘такія, якія дагледзелі’, значыць, дзеепрыметнік.

Па сваіх выяўленчых асаблівасцях дзеепрыметнікі вельмі блізкія да прыметнікаў. Таму яны часта спалучаюцца з прыметнікамі як аднародныя члены сказа: так апісанне становіцца больш поўным і яркім (паводле М. Цікоцкага).

Параўноўваем і заўважаем

Прыметнік і дзеепрыметнік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемПрыметнікДзеепрыметнік
Значэннесталая прыметапрымета паводле дзеяння
Пытаннеякі?які?
Ад чаго ўтвораны—ад дзеяслова: пажаўцець
Трыванне, час, станнямаёсць
Род, лік, склонёсцьёсць
Прыкладжоўтае лісцепажаўцелае лісце
06

Дзеепрыметнікі ў апісанні знешнасці

У дзелавым апісанні знешнасці чалавека (афіцыйны стыль) ужываюцца дакладныя словы партрэтнай лексікі, сярод іх шмат дзеепрыметнікаў.

  • бровы: скошаныя наверх, ломаныя, рассунутыя, ссунутыя;
  • нос: скрыўлены, на канцы закруглены;
  • вочы: глыбока пасаджаныя; губы: уцягнутыя (падціснутыя);
  • рот: куткі прыпаднятыя, куткі апушчаныя.
Паглядзім, як гэта працуе

Апрануты ў шорты і новую кашулю.

Апрануты — дзеепрыметнік (той, якога апранулі). Такое апісанне павінна быць дакладным, каб чалавека можна было пазнаць.

Прасочваем шлях

Як пазнаць дзеепрыметнік

  1. Ставім пытанне

    Дзеепрыметнік, як і прыметнік, адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

    сад (які?) запомнены

  2. Шукаем дзеяслоў

    Правяраем, ці ўтворана слова ад дзеяслова.

    запомнены ← запомніць

  3. Тлумачым праз дзеянне

    Замяняем дзеепрыметнік зваротам «які + дзеяслоў».

    запомнены сад — сад, які запомнілі

  4. Вызначаем прыметы

    Называем трыванне, час, стан, а таксама род, лік, склон.

    запомнены: закончанае трыв., прошлы час, залежны стан; м. р., адз. л., Н. скл.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Прыметнік ці дзеепрыметнік?

Размяркуй словы з практыкаванняў падручніка: сталая прымета — прыметнік, прымета паводле дзеяння — дзеепрыметнік.

Думай як філолаг

Разважаем пра дзеепрыметнік

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму падручнік называе дзеепрыметнік асобай формай дзеяслова, хоць ён адказвае на пытанне які? і змяняецца, як прыметнік?

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнік утвараецца ад дзеяслова і захоўвае яго значэнне дзеяння і граматычныя прыметы: трыванне, час, стан (пажаўцелае — закончанае трыванне, прошлы час, незалежны стан). Ад прыметніка ён мае толькі пытанне і змяненне па родах, ліках і склонах. Дзеяслоўных прымет больш і яны галоўныя, таму дзеепрыметнік — асобая форма дзеяслова.

Практ. 116. Этнограф пытае: «Ваш абрус даматканы?», а цётка перапытвае: «Ці дома, пытаецеся, тканы?» Чаму яны не адразу зразумелі адно аднаго і як называюць рэчы, вытканыя сваімі рукамі?

Зверыць разважанне

Этнограф ужыў кніжнае слова даматканы (адно слова — дзеепрыметнік), а цётка пачула ў ім два словы: дома + тканы. Сэнс у іх той самы — тканы дома. Сама цётка называе такія рэчы саматканымі: саматканыя дыванкі, ручнікі, палатно. Слова саматканы — таксама дзеепрыметнік (‘тканы сам, сваімі рукамі’).

Чым адрозніваюцца сказы «Лісце жоўтае» і «Лісце пажаўцела», «пажаўцелае лісце»?

Зверыць разважанне

Жоўтае — прыметнік: называе сталую прымету колеру і нічога не кажа, адкуль яна. Пажаўцела — дзеяслоў: называе само дзеянне. Пажаўцелае — дзеепрыметнік: называе прымету, якая з’явілася ў выніку дзеяння, — гэта як бы мост паміж дзеясловам і прыметнікам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Асобая форма дзеяслова

    Дзеепрыметнік — форма дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

  2. Ад дзеяслова

    Ад дзеяслова дзеепрыметнік мае трыванне (закончанае і незакончанае), час (часцей прошлы) і стан (залежны і незалежны).

  3. Ад прыметніка

    Як прыметнік, ён змяняецца па родах, ліках і склонах і дапасуецца да назоўніка: пабудаваны дом, пабудаванае жыллё.

  4. Роля ў сказе

    Дзеепрыметнік бывае азначэннем (абжытая паляна) або выказнікам (Поле снегам пакрыта).

  5. Праверка праз дзеянне

    Дзеепрыметнік можна растлумачыць праз дзеяслоў: дагледжаныя гасцінцы — гасцінцы, якія дагледзелі. Прыметнік так не тлумачыцца: шырокія гасцінцы.

  6. У апісанні

    Дзеепрыметнікі побач з прыметнікамі робяць апісанне поўным і яркім, а ў дзелавым апісанні знешнасці дапамагаюць дакладна назваць прыметы.

Памятка: разбор па кроках

Пажаўцелае лісце: пажаўцелае ← пажаўцець; закончанае трыванне, прошлы час, незалежны стан; н. р., адз. л., Н. скл.; азначэнне.

  1. Пастаў пытанне. Дзеепрыметнік адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?
  2. Знайдзі дзеяслоў. Правер, ці ўтворана слова ад дзеяслова і ці можна сказаць «які + дзеяслоў»: дагледжаныя — якія дагледзелі.
  3. Вызначы прыметы. Назаві трыванне, час, стан і род, лік, склон, а потым ролю ў сказе.

Цяпер растлумач: Што агульнага ў дзеепрыметніка з дзеясловам і што — з прыметнікам?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае дзеепрыметнік?
2. На якія пытанні адказвае дзеепрыметнік?
3. Якое слова з’яўляецца дзеепрыметнікам?
4. Якую прымету дзеяслова мае дзеепрыметнік?
5. Па чым змяняюцца дзеепрыметнікі, як і прыметнікі?
6. У якім словазлучэнні першае слова — прыметнік, а не дзеепрыметнік?
7. Які дзеепрыметнік мае незакончанае трыванне?
8. Якім членам сказа з’яўляецца дзеепрыметнік у сказе «Бор абступіў невялікую абжытую паляну»?
9. Якая форма правільна дапасавана да назоўніка ручнікі?
10. Якое слова з партрэтнай лексікі — дзеепрыметнік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑