Тэкст

§ 3. Паглыбленне паняцця пра разважанне як тып маўлення

Паглыбляем веды пра разважанне: як будуецца тэкст, у якім аўтар даказвае сваю думку, чым тэзіс адрозніваецца ад доказу і вываду і як пераканаўча выступіць у дыспуце.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У класе спрэчка: «Чалавек становіцца кепскім, бо яму не пашанцавала ў жыцці». — «Не, усё залежыць ад самога чалавека!» Каб перамагчы ў такой спрэчцы, мала гучна сказаць сваю думку — яе трэба даказаць. Тут і дапамагае разважанне.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як пабудаваць разважанне, каб пераканаўча даказаць сваю думку?

01

Разважанне як тып маўлення

Разважанне — тып маўлення, у якім аўтар выказвае пэўную думку і даказвае яе, тлумачыць прычыны з’яў, робіць вывад. Да разважання можна паставіць пытанні чаму? і што з гэтага вынікае?

Разважанне часта пачынаецца з пытання, на якое аўтар шукае адказ. У тэксце В. Карамазава «Варта ад’ехацца» (практ. 14) пытанне «За што мы, людзі, любім далёкія дарогі?» вядзе да думкі: далёкае дапамагае па-новаму зразумець і цаніць сваё, блізкае.

Паглядзім, як гэта працуе

Так, варта ад’ехацца далей ад свайго мілага кута. Ад’ехацца хоць дзеля таго, каб здалёк зірнуць на саміх сябе, на сваё добрае і благое (В. Карамазаў).

Гэта вывад разважання. Аўтар раскрывае думку праз вобраз далёкай дарогі і будуе тэкст на антонімах: далёкае — блізкае, чужое — сваё, старое — новае, добрае — благое.

02

Будова разважання

Разважанне складаецца з трох частак: тэзіс — думка, якую трэба даказаць; доказ — аргументы і прыклады; вывад — тое, што вынікае з доказаў.

ЧасткаПытаннеПачатак
Тэзіс → доказЧаму?Таму што…
Доказ → вывадШто з гэтага вынікае?Таму…

Так паказвае схема разважання ў падручніку: ад тэзіса да доказу вядзе пытанне чаму? (адказ — таму што…), ад доказу да вываду — пытанне што з гэтага вынікае? (адказ — таму…). Доказ робяць мацнейшым словы па-першае, па-другое, напрыклад; вывад уводзяць словы такім чынам, значыць, таму.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэзіс: Кнігі трэба чытаць. — Чаму? — Таму што яны пашыраюць кругагляд і вучаць думаць. — Што з гэтага вынікае? — Таму чытаць варта кожны дзень.

Кожная частка адказвае на сваё пытанне схемы, і думка становіцца даказанай.

03

Публіцыстычнае разважанне

У публіцыстычным разважанні аўтар звяртаецца да грамадства, выказвае сваю пазіцыю па важным пытанні і даказвае яе на канкрэтных прыкладах з жыцця, мастацтва, гісторыі.

Тэкст А. Дылюка (практ. 15) пачынаецца з тэзіса, далей ідзе доказ — аргументы (па-першае… па-другое…) і прыклад з творчасці дацкага карыкатурыста Херлуфа Бідструпа, а заканчваецца вывадам.

  • Тэзіс: меркаваць, што чалавек становіцца кепскім таму, што на яго негатыўна ўплываюць абставіны жыцця, — трагічная памылка.
  • Доказ: на чатырох малюнках адна і тая ж сітуацыя (хтосьці сеў на чужы капялюш), а рэакцыя гаспадара розная: гнеў, смех, слёзы, абыякавасць.
  • Вывад: паводзіны чалавека залежаць не ад знешніх абставін, а ад самога чалавека, яго ўнутранага стану, характару, выхаванасці.
Паглядзім, як гэта працуе

Маральны і культурны ўзровень чалавека не залежыць ад таго, як і чым яго кормяць і ў што апранаюць (А. Дылюк).

Апошні сказ падагульняе ўсе доказы — гэта вывад. Ён пацвярджае тэзіс, выказаны ў пачатку тэксту.

Параўноўваем і заўважаем

Часткі разважання ў тэксце А. Дылюка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЧасткаШто робіцьПрыклад
Тэзісназывае думку, якую трэба даказацьМеркаваць, што чалавек становіцца кепскім праз абставіны, — памылка.
Доказадказвае на пытанне «чаму?»: аргументы, прыкладыЧатыры малюнкі Бідструпа: адна сітуацыя — розная рэакцыя.
Вывададказвае на пытанне «што з гэтага вынікае?»Паводзіны залежаць ад самога чалавека, яго характару, выхаванасці.
04

Сваё разважанне

Каб напісаць сваё разважанне, трэба сфармуляваць тэзіс, падабраць аргументы і прыклады (з жыцця, з літаратурных твораў, прыказкі) і зрабіць вывад.

Прыклады з літаратуры робяць выказванне больш выразным і пераканальным. Для разважання пра сапраўднага сябра падыдуць радкі С. Грахоўскага («Сапраўдны друг гадамі гартаваны, / Гатовы засланіць і памагчы») і беларускія прыказкі.

Паглядзім, як гэта працуе

Не той друг, хто мёдам мажа, а той, хто ў вочы праўду скажа. Прыяцеля пазнаеш у няшчасці.

Прыказкі — гатовыя аргументы народнай мудрасці: сапраўдны сябар кажа праўду і не пакідае ў бядзе.

05

Дыспут: як спрачацца

Дыспут — публічная спрэчка на пэўную тэму, у якой кожны ўдзельнік даказвае сваю думку. Выступленне ў дыспуце — гэта вуснае разважанне.

  1. У час выказвання не адхіляйся ад тэмы абмеркавання.
  2. Стаўся з павагай да сваіх апанентаў, да таго, што яны гавораць.
  3. Не перапыняй суразмоўцу: як і ты, кожны мае права выказаць сваю думку.
  4. Уласныя думкі выказвай годна, спакойна, выбірай важкія аргументы і прыклады.
  5. Не падмяняй абмеркаванне думак абмеркаваннем асабістых якасцей удзельнікаў.
Паглядзім, як гэта працуе

«Я не згодны з Ганнай. Па-мойму, сапраўдны сябар — той, хто скажа праўду, нават непрыемную. Напрыклад…»

Вучань спрачаецца з думкай, а не з чалавекам, спакойна выказвае свой тэзіс і адразу пераходзіць да доказу.

Прасочваем шлях

Як пабудаваць разважанне

  1. Фармулюем тэзіс

    Адным сказам называем думку, якую будзем даказваць.

    Сапраўдны сябар не пакіне ў бядзе.

  2. Даказваем

    Пытаемся «чаму?» і адказваем аргументамі і прыкладамі з жыцця, літаратуры, прыказак.

    Па-першае… Напрыклад, у вершы С. Грахоўскага друг «гатовы засланіць і памагчы».

  3. Робім вывад

    Пытаемся «што з гэтага вынікае?» і падагульняем.

    Такім чынам, сябра пазнаюць не ў час свята, а ў бядзе.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Тэзіс, доказ ці вывад?

Вызначы, якой часткай разважання з’яўляецца кожны сказ. Падказкі — словы па-першае, напрыклад, такім чынам, значыць.

Думай як філолаг

Чаму разважанню вераць

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Навошта А. Дылюку чатыры малюнкі Бідструпа? Ці не хапіла б аднаго?

Зверыць разважанне

Аднаго малюнка не хапіла б: ён паказаў бы толькі адну рэакцыю. Чатыры малюнкі з адной і той жа сітуацыяй і рознай рэакцыяй (гнеў, смех, слёзы, абыякавасць) даказваюць галоўнае: абставіны аднолькавыя, а паводзіны розныя. Значыць, паводзіны залежаць ад самога чалавека. Прыклад тут — моцны доказ тэзіса.

Аднакласнік напісаў: «Сяброўства — гэта важна. Таму трэба сябраваць». Чаму яго разважанне непераканаўчае?

Зверыць разважанне

У ім ёсць тэзіс і вывад, але няма доказу: не адказана на пытанне «чаму?». Вывад фактычна паўтарае тэзіс. Трэба дадаць аргументы (сябар падтрымае ў бядзе, скажа праўду) і прыклады з жыцця, літаратуры, прыказак — тады вывад будзе вынікаць з доказаў.

Чаму ў тэксце «Варта ад’ехацца» так шмат антонімаў: далёкае — блізкае, чужое — сваё, новае — старое?

Зверыць разважанне

Аўтар даказвае думку праз супрацьпастаўленне: толькі пабачыўшы далёкае і чужое, па-новаму разумееш і цэніш блізкае і сваё. Антонімы робяць гэтую думку яскравай і пераканальнай, падводзяць да вываду «варта ад’ехацца».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое разважанне

    Разважанне — тып маўлення, у якім аўтар выказвае думку і даказвае яе; да яго ставяць пытанні чаму? і што з гэтага вынікае?

  2. Тры часткі

    Тэзіс — думка, доказ — аргументы і прыклады, вывад — тое, што з іх вынікае.

  3. Схема разважання

    Тэзіс → чаму? таму што… → доказ → што з гэтага вынікае? таму… → вывад.

  4. Публіцыстычнае разважанне

    Аўтар звяртаецца да грамадства і даказвае сваю пазіцыю на прыкладах, як А. Дылюк на малюнках Х. Бідструпа.

  5. Сіла прыкладаў

    Прыклады з жыцця, літаратуры і прыказкі робяць разважанне больш выразным і пераканальным.

  6. Культура спрэчкі

    У дыспуце не адхіляйся ад тэмы, не перапыняй, спрачайся з думкамі, а не з людзьмі, выказвайся годна і спакойна.

Памятка: разбор па кроках

Тэзіс: Чытаць карысна. → Чаму? Таму што кнігі пашыраюць кругагляд. → Што з гэтага вынікае? Таму чытаць варта кожны дзень (вывад).

  1. Фармулюем тэзіс. Называем думку: «Сапраўдны сябар не пакіне ў бядзе».
  2. Даказваем. Адказваем на пытанне «чаму?»: аргументы, прыклады з жыцця і літаратуры, прыказкі.
  3. Робім вывад. Адказваем на пытанне «што з гэтага вынікае?»: «Значыць, сябра пазнаюць у бядзе».

Цяпер растлумач: Як пабудаваць разважанне, каб пераканаўча даказаць сваю думку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Да якога тыпу маўлення можна паставіць пытанні «чаму?» і «што з гэтага вынікае?»?
2. Што такое тэзіс?
3. З чаго складаецца доказ?
4. Якімі словамі ўводзіцца доказ па схеме разважання?
5. Якое пытанне вядзе ад доказу да вываду?
6. Да якога стылю адносіцца тэкст А. Дылюка пра малюнкі Х. Бідструпа?
7. Які сказ з’яўляецца вывадам?
8. Які антонім да слова блізкае ўжыты ў тэксце «Варта ад’ехацца»?
9. Што робіць разважанне больш выразным і пераканальным?
10. Што парушае правілы дыспуту?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑