Вучымся скланяць поўныя дзеепрыметнікі і правільна пісаць іх склонавыя канчаткі — такія самыя, як у прыметнікаў.
У прыказцы кажуць: «Згубленае золата можна знайсці, згублены час — ніколі». Слова адно і тое ж — згублены, а канчаткі розныя: -ае, -ы. Чаму? Бо дзеепрыметнік, як і прыметнік, мяняе форму разам з назоўнікам, да якога адносіцца.
Як скланяюцца поўныя дзеепрыметнікі і як правільна напісаць іх склонавы канчатак?
Дзеепрыметнікі, як і прыметнікі, змяняюцца па склонах, родах і ліках, маюць такія самыя канчаткі, як і прыметнікі з асновай на цвёрды (новы) і зацвярдзелы (свежы) зычныя.
Параўнай: напісанага верша — новага верша, напісанай кнізе — новай кнізе, напісаным словам — новым словам. Аснова дзеепрыметніка канчаецца на цвёрды зычны (н, т, л), таму канчатак пачынаецца з ы або а: напісаны, зжаты, пажаўцелы.
У адзіночным ліку дзеепрыметнік скланяецца па родах: у мужчынскім і ніякім родзе канчаткі ўскосных склонаў аднолькавыя, у жаночым — свае.
| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род |
|---|---|---|
| Н. | напісан-ы верш | напісан-ая кніга |
| Р. | напісан-ага верша | напісан-ай кнігі |
| Д. | напісан-аму вершу | напісан-ай кнізе |
| В. | напісан-ы верш | напісан-ую кнігу |
| Т. | напісан-ым вершам | напісан-ай (-аю) кнігай |
| М. | (у) напісан-ым вершы | (у) напісан-ай кнізе |
Ніякі род адрозніваецца ад мужчынскага толькі ў Н. і В. склонах: напісан-ае слова. Астатнія канчаткі тыя самыя: напісан-ага слова, напісан-аму слову, напісан-ым словам, (у) напісан-ым слове.
У множным ліку род не вызначаецца: канчаткі аднолькавыя для ўсіх родаў.
| Склон | Пабудаваныя шматпавярховыя дамы |
|---|---|
| Н. | пабудаван-ыя шматпавярхов-ыя дамы |
| Р. | пабудаван-ых шматпавярхов-ых дамоў |
| Д. | пабудаван-ым шматпавярхов-ым дамам |
| В. | пабудаван-ыя шматпавярхов-ыя дамы |
| Т. | пабудаван-ымі шматпавярхов-ымі дамамі |
| М. | (у) пабудаван-ых шматпавярхов-ых дамах |
Пры адушаўлёных назоўніках В. скл. супадае з Р.: бачу (каго?) запрошаных гасцей.
| Склон | Дзеепрыметнік | Прыметнік |
|---|---|---|
| Р. (м. р.) | напісан-ага верша | нов-ага верша |
| Д. (м. р.) | напісан-аму вершу | нов-аму вершу |
| В. (ж. р.) | напісан-ую кнігу | нов-ую кнігу |
| Т. (ж. р.) | напісан-ай кнігай | нов-ай кнігай |
| М. (н. р.) | (у) напісан-ым слове | (аб) нов-ым слове |
| Р. (мн. л.) | пабудаван-ых дамоў | нов-ых дамоў |
Каб правільна напісаць канчатак дзеепрыметніка, трэба паставіць пытанне ад назоўніка, да якога ён адносіцца: канчатак дзеепрыметніка звычайна адпавядае канчатку пытання.
Пісаць мастацкія творы на (якой?) вывучанай мове цяжка (Я. Сіпакоў).
Мова — ж. р., М. скл.: на якой? → вывучанай. Канчатак -ай, а не -ой, як у рускай мове.
У Т. скл. жаночага роду побач з канчаткам -ай ужываецца і -аю: Адрэзанаю лустаю жыла (паводле Ф. Янкоўскага).
Гавары правільна: вымаўляй [н’а] ссохне, пішы не ссохне.
Дзеепрыметнікі-азначэнні дапамагаюць паказаць, што адбылося з прадметам ці чалавекам, і робяць апісанне выразным.
Бровы нахмураныя. На высокі лоб спадаюць кранутыя сівізною валасы. Рукі з прожылкамі, з набрынялымі, спрацаванымі пальцамі (паводле У. Бойкі).
Дзеепрыметнікі спрацаванымі, набрынялымі (Т. скл. мн. л.) расказваюць пра працоўнае жыццё пастуха на карціне Н. Сілівановіча «Стары пастух».
Дзеепрыметнікі часта ёсць і ў прыказках: З нагрэтым кутком шкада расставацца. Дзявоцкая краса — заплеценая каса.
Шукаем слова, да якога адносіцца дзеепрыметнік.
...пачут.. мною слова → слова
Род і лік бяром ад назоўніка, склон — па сувязі ў сказе.
слова: н. р., адз. л., Р. скл. (ад першага слова)
Ад назоўніка задаём пытанне ў той самай форме.
ад (якога?) слова
Канчатак — як у прыметніка з цвёрдай асновай.
ад першага пачутага мною слова
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
З (нагрэты) кутком: куток → м. р., адз. л., Т. скл. → з (якім?) → нагрэтым кутком.
Задача 1. Практ. 124. Апішы для школьнай газеты партрэт свайго дзядулі ці бабулі (3–4 сказы). Ужыві 3 дзеепрыметнікі ў розных склонах і падпішы склон.
У дзядулі спрацаваныя (Н.) рукі з набрынялымі (Т.) пальцамі. Пасівелыя (Н.) валасы зачасаны назад. Ён заўсёды ходзіць у старанна выпрасаванай (М.) кашулі.
Праверце: канчаткі дзеепрыметнікаў адпавядаюць пытанням ад назоўнікаў (з якімі? пальцамі; у якой? кашулі).
Задача 2. Сяброўка напісала ў чат класа: «Не забудзьце прынесці прачытаную кнігу і сшытак з напісаном сачыненнем. Пра прачытаннаму пагаворым на ўроку». Знайдзі і выправі памылкі ў канчатках і напісанні дзеепрыметнікаў.
Не забудзьце прынесці прачытаную кнігу і сшытак з напісаным сачыненнем. Пра прачытанае пагаворым на ўроку.
Праверце: з (якім?) сачыненнем — Т. скл. н. р., канчатак -ым; пра (што?) прачытанае — В. скл.; у суфіксе адна н.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы склон дзеепрыметніка ці выберы правільны канчатак. Прыклады — з практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Чаму ў дзеепрыметнікаў канчаткі заўсёды як у цвёрдай групы прыметнікаў (новы), а не мяккай (сіні)?
Аснова поўнага дзеепрыметніка канчаецца на суфікс з цвёрдым зычным: -н- (напісаны), -т- (зжаты), -л- (пажаўцелы). Пасля цвёрдага зычнага пішуцца ы, а: -ы, -ага, -аму, -ым. Таму дзеепрыметнікі скланяюцца як прыметнікі з цвёрдай асновай: напісанага, як новага.
Практ. 123. У дыялогу цётка кажа: «Бо што з адрэзанае лусты?» Растлумач выраз «адрэзаная луста» і падумай, як сказаць «з адрэзанае лусты» ў сучаснай літаратурнай форме.
Адрэзаная луста — пра чалавека, які застаўся адзін, жыве асобна ад сям’і, як луста, адрэзаная ад бохана; адрэзанай лусты назад не прылепіш. Форма «з адрэзанае лусты» — народная, яна перадае жывую гаворку героіні. У сучаснай літаратурнай мове Р. скл. ж. р. мае канчатак -ай: з адрэзанай лусты.
Чаму ў прыказцы «Згубленае золата можна знайсці, згублены час — ніколі» адзін дзеепрыметнік мае розныя канчаткі?
Дзеепрыметнік дапасуецца да назоўніка ў родзе, ліку і склоне. Золата — ніякі род, таму згубленае; час — мужчынскі род, таму згублены. Канчатак залежыць не ад самога дзеепрыметніка, а ад назоўніка, да якога ён адносіцца.
Поўныя дзеепрыметнікі змяняюцца па склонах, родах і ліках і маюць такія самыя канчаткі, як прыметнікі з асновай на цвёрды (новы) і зацвярдзелы (свежы) зычныя.
У ускосных склонах канчаткі аднолькавыя: -ага, -аму, -ым, (у) -ым; адрозніваюцца толькі Н. і В.: напісаны верш — напісанае слова.
Канчаткі -ая, -ай, -ай, -ую, -ай (-аю), (у) -ай: напісаная, напісанай, напісаную кнігу.
Род не вызначаецца: -ыя, -ых, -ым, -ыя (-ых), -ымі, (у) -ых: пабудаваных дамоў, пабудаванымі дамамі.
Пытанне ад назоўніка падказвае канчатак: на (якой?) вывучанай мове, ад (якога?) пачутага слова.
Па-беларуску пішам -ага, -ай, а не -ого, -ой: прачытанага, прачытанай.
На вывучан.. мове: мова → ж. р., адз. л., М. скл. → на (якой?) → вывучанай.
Цяпер растлумач: Як скланяюцца поўныя дзеепрыметнікі і як правільна напісаць іх склонавы канчатак?
Загрузка прагрэсу…