Дзеепрыметнік

§ 22. Дзеепрыметнікавы зварот, знакі прыпынку

Вучымся знаходзіць дзеепрыметнікавы зварот, вызначаць яго межы і правільна ставіць пры ім знакі прыпынку.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: Скошаная раніцай трава ўжо добра падвяла на сонцы і Трава, скошаная раніцай, ужо добра падвяла на сонцы. Словы тыя самыя, а ў другім сказе з’явіліся коскі. Чаму? Справа ў месцы дзеепрыметніка з залежным словам адносна назоўніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі дзеепрыметнікавы зварот выдзяляецца коскамі, а калі — не?

01

Дзеепрыметнік з залежнымі словамі

Дзеепрыметнік разам з залежнымі ад яго словамі называецца дзеепрыметнікавым зваротам. Ён з’яўляецца адным членам сказа — развітым азначэннем: Радасна зямлю прабіла рунь, веснавым абуджаная громам (Р. Барадулін).

Дзеепрыметнік можа быць залежным словам (затрыманы парушальнік, скошаныя лугі) і галоўным словам у словазлучэнні (затрыманы пагранічнікамі, скошаныя імі, прывезеная даўно). Залежнымі словамі пры дзеепрыметніку бываюць назоўнікі, займеннікі, прыслоўі.

Паглядзім, як гэта працуе

Скошаная трава. → Скошаная раніцай трава.

У першым сказе дзеепрыметнік адзін, у другім мае залежнае слова раніцай (скошаная калі?) — гэта ўжо дзеепрыметнікавы зварот.

02

Зварот перад назоўнікам

Калі дзеепрыметнікавы зварот стаіць перад назоўнікам, які паясняе, то ў вусным маўленні ён не выдзяляецца паўзамі і на пісьме не адасабляецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Парослая высокай травой сцяжына вяла да самай леснічоўкі.

Зварот стаіць перад словам сцяжына, якое паясняе, — коскі не ставяцца.

03

Зварот пасля назоўніка

Дзеепрыметнікавы зварот выдзяляецца ў маўленні паўзай, калі стаіць пасля назоўніка, які паясняе. Слова, якое паясняецца, звычайна вымаўляецца з павышэннем тону. На пісьме такі зварот выдзяляецца коскай, а ў сярэдзіне сказа — коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

З ваколіцы была добра відаць наша школа, размешчаная на ўскрайку мястэчка (І. Навуменка).
Сонца, ахутанае шэраю смугою, нясмела і ленавата ўставала з-за лесу (П. Броўка).

У канцы сказа зварот аддзяляецца адной коскай, у сярэдзіне — дзвюма.

04

Пры асабовым займенніку

Калі дзеепрыметнік або дзеепрыметнікавы зварот адносіцца да асабовага займенніка, то ён выдзяляецца коскамі незалежна ад месца ў сказе.

Паглядзім, як гэта працуе

Узрушаны, я адразу пачаў збірацца дадому. Мы, сагрэтыя ласкавым сонцам, марылі хутчэй апынуцца каля мора.

Нават адзіночны дзеепрыметнік перад займеннікам я выдзяляецца коскай.

Параўноўваем і заўважаем

Месца звароту і знакі прыпынку

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Дзе стаіць зваротЗнакіПрыклад
перад назоўнікамбез косакСкошаная раніцай трава падвяла.
пасля назоўніка, у канцы сказаадна коскаПадвяла трава, скошаная раніцай.
пасля назоўніка, у сярэдзінедзве коскіТрава, скошаная раніцай, падвяла.
пры асабовым займеннікукоскі заўсёдыУзрушаны, я пачаў збірацца.
05

Назоўнік — па-за зваротам

У дзеепрыметнікавы зварот не ўваходзіць слова, якое ім паясняецца. Яно можа стаяць перад зваротам ці пасля яго, але не можа знаходзіцца ў межах самога звароту.

Паглядзім, як гэта працуе

Няправільна: Пасярод поля стаяў спынены грузавік шафёрам.
Правільна: Пасярод поля стаяў спынены шафёрам грузавік. / …стаяў грузавік, спынены шафёрам.

Слова грузавік разарвала зварот спынены шафёрам. Назоўнік трэба паставіць перад зваротам або пасля яго.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі пры звароце

  1. Знаходзім дзеепрыметнік

    Шукаем слова, якое абазначае прымету паводле дзеяння.

    Замёрзлае акно добра пратрэцца змочанай у салёнай вадзе анучай.

  2. Вызначаем межы звароту

    Далучаем да дзеепрыметніка ўсе залежныя ад яго словы.

    змочанай (дзе?) у салёнай вадзе

  3. Шукаем паяснёнае слова

    Знаходзім назоўнік або займеннік, да якога адносіцца зварот.

    змочанай у салёнай вадзе — анучай

  4. Ставім знакі

    Перад назоўнікам — без косак; пасля назоўніка або пры займенніку — коскі.

    …пратрэцца змочанай у салёнай вадзе анучай (без косак).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Коскі пры дзеепрыметнікавым звароце

Вызначы, ці трэба выдзяляць зварот коскамі. Сказы — з практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра дзеепрыметнікавы зварот

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму зварот пасля назоўніка выдзяляецца коскамі, а перад назоўнікам — не? Што падказвае вымаўленне?

Зверыць разважанне

Калі зварот стаіць перад назоўнікам, ён вымаўляецца разам з ім, без паўзы, як звычайнае азначэнне: скошаная раніцай трава. Калі зварот стаіць пасля назоўніка, мы робім паўзу, а слова перад зваротам вымаўляем з павышэннем тону: трава, | скошаная раніцай, | падвяла. Зварот набывае адценне дадатковага паведамлення. Паўзы ў вусным маўленні і перадаюць на пісьме коскамі.

Чаму сказ «Пасярод поля стаяў спынены грузавік шафёрам» гучыць смешна?

Зверыць разважанне

Назоўнік грузавік апынуўся ўнутры звароту спынены шафёрам і разарваў яго. Атрымліваецца, быццам гаворка пра «грузавік шафёрам», а слова шафёрам адарвалася ад дзеепрыметніка спынены. Паяснёнае слова павінна стаяць па-за зваротам: спынены шафёрам грузавік або грузавік, спынены шафёрам.

Чаму ў сказе «Узрушаны, я адразу пачаў збірацца дадому» коска стаіць, хоць дзеепрыметнік і перад словам, якое паясняе?

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнік адносіцца не да назоўніка, а да асабовага займенніка я. Займеннік не можа мець пры сабе звычайнага, неадасобленага азначэння, таму дзеепрыметнік (і зварот) пры асабовым займенніку заўсёды адасабляецца — незалежна ад месца ў сказе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое зварот

    Дзеепрыметнікавы зварот — дзеепрыметнік разам з залежнымі ад яго словамі: скошаная раніцай.

  2. Адзін член сказа

    Зварот з’яўляецца адным членам сказа — развітым азначэннем.

  3. Перад назоўнікам

    Зварот перад назоўнікам не адасабляецца: Парослая высокай травой сцяжына вяла да леснічоўкі.

  4. Пасля назоўніка

    Зварот пасля назоўніка выдзяляецца коскай, а ў сярэдзіне сказа — коскамі: Сонца, ахутанае шэраю смугою, уставала з-за лесу.

  5. Пры займенніку

    Дзеепрыметнік або зварот пры асабовым займенніку выдзяляецца коскамі заўсёды: Мы, сагрэтыя сонцам, марылі пра мора.

  6. Цэласнасць звароту

    Паяснёны назоўнік не можа стаяць унутры звароту: не «спынены грузавік шафёрам», а «спынены шафёрам грузавік».

Памятка: разбор па кроках

Трава, скошаная раніцай, ужо добра падвяла на сонцы. — зварот пасля назоўніка ў сярэдзіне сказа → дзве коскі.

  1. Знайдзі зварот. Знайдзі дзеепрыметнік і ўсе залежныя ад яго словы.
  2. Знайдзі паяснёнае слова. Вызначы назоўнік або асабовы займеннік, да якога адносіцца зварот, і ці стаіць ён перад зваротам ці пасля.
  3. Пастаў знакі. Перад назоўнікам — без косак; пасля назоўніка — коска (коскі ў сярэдзіне сказа); пры асабовым займенніку — коскі заўсёды.

Цяпер растлумач: Калі дзеепрыметнікавы зварот выдзяляецца коскамі, а калі — не?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое дзеепрыметнікавы зварот?
2. Якім членам сказа з’яўляецца дзеепрыметнікавы зварот?
3. Калі дзеепрыметнікавы зварот не выдзяляецца коскамі?
4. У якім сказе знакі прыпынку пастаўлены правільна?
5. Дзе дзеепрыметнікавы зварот ужыты з памылкай?
6. Чаму ў сказе «Мы, сагрэтыя ласкавым сонцам, марылі пра мора» ёсць коскі?
7. Якое слова з’яўляецца галоўным у словазлучэнні «скошаныя імі»?
8. Як правільна выправіць сказ «Пякло нахіленае сонца на захад»?
9. Колькі косак трэба ў сказе «Калі тварог загарнуць у чыстую марлю змочаную ў салёнай вадзе то ён захаваецца свежым»?
10. Які сказ мае дзеепрыметнікавы зварот?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑