Дзеепрыметнік

§ 23. Дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану, іх утварэнне і ўжыванне

Вучымся адрозніваць дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану, утвараць іх і ведаць, якія формы ўласцівыя беларускай літаратурнай мове, а якія ўжываюцца абмежавана.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пасля ўрока дзяжурны паведамляе: «Падлога вымытая, кветкі палітыя». А на падаконніку ляжыць пажаўцелы лісток. Ці ўсе гэтыя прадметы «рабілі» штосьці самі? Падлогу вымылі дзяжурныя, а лісток пажаўцеў сам. Ад гэтага і залежыць стан дзеепрыметніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану і якія іх формы ўласцівыя беларускай мове?

01

Незалежны і залежны стан

Дзеепрыметнікі бываюць незалежнага і залежнага стану.

Дзеепрыметнікі незалежнага стану абазначаюць прымету такога прадмета, які сам утварыў дзеянне: пажаўцелая трава — трава, якая сама пажаўцела.

Дзеепрыметнікі залежнага стану абазначаюць прымету такога прадмета, на які накіравана дзеянне з боку іншага прадмета: прыбраны пакой — пакой, які нехта прыбраў; вымытая падлога — падлога, якую вымылі; падрыхтаваны вучнем даклад — даклад, які падрыхтаваў вучань.

Паглядзім, як гэта працуе

Сад, які зарос, — зарослы сад. Верш, які вывучылі, — вывучаны верш.

Сад зарос сам — незалежны стан. Верш вывучыў нехта — залежны стан.

Параўноўваем і заўважаем

Незалежны і залежны стан

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНезалежны станЗалежны стан
Хто ўтварыў дзеяннесам прадметіншы прадмет
Праверкатрава, якая пажаўцелапакой, які прыбралі
Суфіксы прошлага часу-л- (зрэдку -ш-, -ўш-)-н-, -ен-, -ан-, -т-
Прыкладыпасівелыя валасы, зарослы садпафарбаваны ганак, зжатае поле
02

Утварэнне і ўжыванне: табліца

Дзеепрыметнікі цяперашняга часу ўтвараюцца ад асновы цяперашняга часу дзеяслова, прошлага часу — ад асновы неазначальнай формы. Не ўсе формы аднолькава ўжываюцца ў літаратурнай мове.

ФормаПрыкладыУжыванне
незалежны, цяп. час: -уч-, -юч-, -ач-, -яч-кіруючая роля, гаворачая асоба, вісячы замокабмежавана, ва ўстойлівых зваротах: рухаючая сіла
незалежны, прошлы час: -л-даспелыя вішніпашыраны ў літаратурнай мове
незалежны, прошлы час: -ш-, -ўш-узнікшае пытанне, расквітнеўшы лугабмежавана; лепш з -л-: расквітнелы луг
залежны, цяп. час: -ем-, -ім-будуемы дом, вывучаемы твор, прыводзімыя фактыне характэрны для літаратурнай мовы
залежны, прошлы час: -н-, -ен-, -ан-, -т-прачытаная кніга, прывезеная мэбля, зжатая нівашырока выкарыстоўваюцца
03

Незалежны стан прошлага часу

Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад асновы неазначальнай формы дзеяслова закончанага трывання з дапамогай суфікса -л-: пажаўце(ць) — пажаўцелы, збяле(ць) — збялелы, ацале(ць) — ацалелы, пачырване(ць) — пачырванелы.

Дзеепрыметнікі з суфіксам -л- шырока ўжываюцца ў беларускай мове: апалае лісце, пасівелыя валасы, загарэлы твар, прамоклы абутак.

Зрэдку, звычайна калі немагчыма ўтварэнне з дапамогай -л-, дзеепрыметнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў -ўш- (пасля галосных) і -ш- (пасля зычных): загінуць — загінуўшыя, падрасці — падросшы (і падрослы). Але ўжываць іх немэтазгодна: яны часта робяць думку невыразнай.

Паглядзім, як гэта працуе

Салдат, загінуўшы за Радзіму, навечна застанецца ў памяці народа.

Незразумела: салдат які? — які загінуў, ці застанецца ў памяці чаму? — бо загінуў за Радзіму. Ясней: Салдат, які загінуў за Радзіму, навечна застанецца ў памяці народа.

04

Залежны стан прошлага часу

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад асновы неазначальнай формы дзеяслова з дапамогай суфіксаў -н-, -ен-, -ан-, -т-: вымера(ць) — вымераны, прывез(ці) — прывезены, злучы(ць) — злучаны, вымы(ць) — вымыты.

Яны ўжываюцца ў беларускай мове без абмежаванняў ва ўсіх стылях маўлення. Наогул у беларускай мове часцей ужываюцца дзеепрыметнікі залежнага стану.

Паглядзім, як гэта працуе

Якіх толькі рэчаў не паказвалі полацкія кавалі і ювеліры — каваных, чаканеных, вылітых, ціснёных, штампаваных… (А. Клышка).

Усе выдзеленыя словы — дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу: рэчы, якія кавалі, чаканілі, вылілі, ціснулі, штампавалі.

05

Чым замяніць абмежаваныя формы

Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу з -ем-, -ім- не характэрны для беларускай літаратурнай мовы, а незалежнага стану цяперашняга часу з -уч-, -юч-, -ач-, -яч- ужываюцца абмежавана. Замест іх звычайна выкарыстоўваюць даданую частку са словам які або дзеепрыметнік прошлага часу.

  • будуемы дом → дом, які будуецца;
  • вывучаемы твор → твор, які вывучаецца;
  • расквітнеўшы луг → расквітнелы луг;
  • загінуўшы салдат → салдат, які загінуў.

Устойлівыя звароты кіруючая роля, рухаючая сіла ўжываюцца ў літаратурнай мове.

Прасочваем шлях

Як вызначыць стан дзеепрыметніка

  1. Тлумачым праз дзеяслоў

    Замяняем дзеепрыметнік зваротам «які + дзеяслоў».

    апалае лісце — лісце, якое апала; выбітая шыба — шыба, якую выбілі

  2. Хто дзейнічаў?

    Калі дзеянне ўтварыў сам прадмет — незалежны стан, калі нехта іншы — залежны.

    лісце апала само → незалежны; шыбу выбіў нехта → залежны

  3. Правяраем суфікс

    Незалежны прошлы час — -л-; залежны — -н-, -ен-, -ан-, -т-.

    апа-л-ае; выбі-т-ая

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Незалежны ці залежны стан?

Размяркуй дзеепрыметнікі з практ. 137 па станах.

Думай як філолаг

Разважаем пра стан дзеепрыметнікаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму сказ «Салдат, загінуўшы за Радзіму, навечна застанецца ў памяці народа» падручнік лічыць няўдалым?

Зверыць разважанне

Форма загінуўшы можа ўспрымацца па-рознаму: як дзеепрыметнік (салдат які? — які загінуў) або як тлумачэнне прычыны (застанецца ў памяці чаму? — бо загінуў). Думка робіцца невыразнай. Таму лепш сказаць: Салдат, які загінуў за Радзіму, навечна застанецца ў памяці народа.

Рускаму «падающий лист» па-беларуску часта адпавядае «лісток, які падае», а «упавший лист» — «апалы лісток». Чаму беларуская мова абыходзіцца без многіх форм цяперашняга часу?

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнікі цяперашняга часу (незалежнага стану з -уч-, -юч-, -ач-, -яч- і залежнага з -ем-, -ім-) у беларускай мове ўжываюцца абмежавана або не характэрны для літаратурнай мовы. Замест іх выкарыстоўваюцца даданыя часткі са словам які (лісток, які падае) і дзеепрыметнікі прошлага часу з -л- (апалы), якія шырока ўжываюцца. Ва ўстойлівых зваротах (кіруючая роля, рухаючая сіла) формы цяперашняга часу захаваліся.

Чым адрозніваюцца «пабялелы» і «пабелены»? Падбяры да іх назоўнікі.

Зверыць разважанне

Пабялелы — ад пабялець (стаць белым): прадмет сам стаў белым, незалежны стан, суфікс -л-: пабялелы ад страху твар, пабялелыя пракосы. Пабелены — ад пабяліць (зрабіць белым): яго пабяліў нехта, залежны стан, суфікс -ен-: пабеленая хата, пабелены сад.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два станы

    Дзеепрыметнікі бываюць незалежнага стану (прадмет сам утварыў дзеянне) і залежнага (дзеянне накіравана на прадмет з боку іншага прадмета).

  2. Незалежны прошлы час

    Утвараецца ад асновы неазначальнай формы дзеяслова закончанага трывання з суфіксам -л-: пажаўцелы, ацалелы; шырока ўжываецца.

  3. -ш-, -ўш-

    Формы з -ш-, -ўш- (загінуўшыя, узнікшае) ужываюцца зрэдку і робяць думку невыразнай; лепш -л- або даданая частка.

  4. Залежны прошлы час

    Суфіксы -н-, -ен-, -ан-, -т-: вымераны, прывезены, злучаны, вымыты; ужываюцца без абмежаванняў ва ўсіх стылях.

  5. Цяперашні час

    Формы з -уч-, -юч-, -ач-, -яч- абмежаваныя (кіруючая роля), з -ем-, -ім- (будуемы) — не характэрны для літаратурнай мовы.

  6. Што часцей

    У беларускай мове часцей ужываюцца дзеепрыметнікі залежнага стану: каваныя, чаканеныя, вылітыя рэчы.

Памятка: разбор па кроках

Пасівелыя валасы → валасы, якія самі пасівелі → незалежны стан, суфікс -л-. Пафарбаваны ганак → ганак, які пафарбавалі → залежны стан, суфікс -н-.

  1. Растлумач праз дзеяслоў. Замяні дзеепрыметнік зваротам «які + дзеяслоў»: апалае лісце — лісце, якое апала.
  2. Вызначы, хто дзейнічаў. Прадмет сам утварыў дзеянне — незалежны стан; дзеянне накіравана на прадмет — залежны стан.
  3. Правер суфікс і ўжыванне. Незалежны прошлы — -л-, залежны прошлы — -н-, -ен-, -ан-, -т-; формы з -ем-, -ім-, -ўш-, -ш- замяняй.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану і якія іх формы ўласцівыя беларускай мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначаюць дзеепрыметнікі незалежнага стану?
2. Які дзеепрыметнік залежнага стану?
3. З дапамогай якога суфікса ўтвараюцца дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу, пашыраныя ў беларускай мове?
4. Якія суфіксы маюць дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу?
5. Якія дзеепрыметнікі не характэрны для беларускай літаратурнай мовы?
6. Які выраз адпавядае нормам беларускай літаратурнай мовы?
7. У якім выпадку дзеепрыметнік цяперашняга часу ўжываецца ў літаратурнай мове?
8. Які дзеепрыметнік утвораны ад дзеяслова апасці?
9. Якія дзеепрыметнікі ў беларускай мове ўжываюцца часцей?
10. Які стан у дзеепрыметніка ў словазлучэнні «падрыхтаваны вучнем даклад»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑