Дзеепрыметнік

§ 24. Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу -н-, -ен-, -ан-, -т-

Вучымся выбіраць суфікс дзеепрыметніка залежнага стану прошлага часу -н-, -ен-, -ан- ці -т- і правільна яго пісаць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Жарт: «— Янка, на яйка. — А аблупленае? — Аблупленае. — А пракушанае? — Не. — Ну, то еш сам!» Аблупленае і пракушанае — дзеепрыметнікі ад дзеясловаў аблупіць і пракусіць. Але чаму ў адным суфікс -ен-, а ў другім -ан-, і куды знікла галосная і з асновы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежыць выбар суфікса -н-, -ен-, -ан- ці -т- у дзеепрыметніках залежнага стану прошлага часу?

01

Чатыры суфіксы

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу ўтвараюцца ад асновы неазначальнай формы дзеяслова з дапамогай суфіксаў -н-, -ен-, -ан-, -т-. Выбар суфікса залежыць ад таго, на які гук канчаецца аснова.

СуфіксКалі ўжываецца
-н-аснова на а, я
-ен-, -ан-аснова на зычны або галосныя і, ы, е
-т-аднаскладовы корань або аснова на о, у, ну
Паглядзім, як гэта працуе

напіса-ць + -н- → напісаны; завез-ці + -ен- → завезены; ствары-ць + -ан- → створаны; змы-ць + -т- → змыты

Аснова на а — -н-; на зычны з або на ы — -ен-, -ан-; аднаскладовы корань мы — -т-.

02

Суфікс -н-

Дзеепрыметнікі з суфіксам -н- утвараюцца ад асноў дзеяслова на а, я і захоўваюць гэтыя галосныя ва ўсіх формах: паказа(ць) — паказаны (фільм), засея(ць) — засеянае (поле).

Паглядзім, як гэта працуе

згуля-ць → згуляны (матч); пасея-ць → пасеянае (жыта); прыпляска-ць → прыплясканыя (пракосы)

Галосная а або я перад суфіксам захоўваецца, таму пішам згуляны, а не «згулены».

03

Суфіксы -ен-, -ан-

Суфіксы -ен-, -ан- маюць дзеепрыметнікі, утвораныя ад асновы дзеяслова на зычны: з’ес(ці) — з’едзены, прынес(ці) — прынесены, або на галосныя і, ы, е: забялі(ць) — забелены, упрыгожы(ць) — упрыгожаны, разгледзе(ць) — разгледжаны. Пры гэтым галосныя і, ы, е выпадаюць, а канцавыя зычныя асновы могуць чаргавацца.

Пасля мяккага зычнага пішацца -ен- (прывезены, зроблены, забелены), пасля цвёрдага або зацвярдзелага (р, ж, ш, ч, дж) — -ан- (створаны, упрыгожаны, разгледжаны).

Паглядзім, як гэта працуе

зрабі-ць → зроблены (б — бл); пракусі-ць → пракушаны (с — ш); разгледзе-ць → разгледжаны (дз — дж); змалаці-ць → змалочаны (ц — ч)

Галосныя і, е асновы выпалі, а зычныя чаргуюцца. Пасля мяккага бл — -ен-, пасля зацвярдзелых ш, дж, ч — -ан-. У змалочаны ненаціскное а ў корані пад націскам становіцца о (малаціць — мало́чаны).

04

Суфікс -т-

Суфікс -т- далучаецца да асновы неазначальнай формы дзеяслова з аднаскладовым коранем: зжа(ць) — зжаты, размы(ць) — размыты, або да асновы дзеяслова на о, у, ну: раскало(ць) — расколаты, апрану(ць) — апрануты.

Паглядзім, як гэта працуе

вымы-ць → вымыты (посуд); сагрэ-ць → сагрэтая (зямля); абгарну-ць → абгорнуты (сшытак)

Мы-, грэ- — аднаскладовыя карані; абгарну- — аснова на ну. Таму суфікс -т-.

Параўноўваем і заўважаем

Ад дзеяслова да дзеепрыметніка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ДзеяслоўАснова канчаецца наДзеепрыметнік
напісацьанапіса-н-ы
засеяцьязасея-н-ы
прывезцізычны зпрывез-ен-ы
пабяліцьі (выпадае)пабел-ен-ы
стварыцьы (выпадае)створ-ан-ы
зжацьаднаскладовы кораньзжа-т-ы
апрануцьнуапрану-т-ы
05

Адна літара н

У суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу пішацца адна літара н: прачытаны, прынесены, зроблены, з’едзены.

Гэта адрознівае беларускую мову ад рускай, дзе ў суфіксах поўных дзеепрыметнікаў пішацца нн. Па-беларуску заўсёды адна н: прачытаная кніга, напісанае сачыненне, пабудаваныя дамы.

Паглядзім, як гэта працуе

Худатвары, з глыбока запалымі вачыма, апрануты ў гарнітур… Палуян быў таксама задаволены сустрэчаю (Ц. Гартны).

Апрануты ← апрану-ць (-т-), задаволены ← задаволі-ць (-ен-, адна н). Запалы ← запас-ці — незалежны стан з суфіксам -л-.

Прасочваем шлях

Як выбраць суфікс

  1. Знаходзім дзеяслоў

    Ставім дзеепрыметнік у неазначальную форму дзеяслова.

    (толькі што) пасеянае жыта ← пасеяць

  2. Вылучаем аснову

    Адкідаем -ць, -ці і глядзім, на што канчаецца аснова.

    пасея-ць → аснова на я

  3. Выбіраем суфікс

    а, я → -н-; зычны або і, ы, е → -ен-, -ан-; аднаскладовы корань або о, у, ну → -т-.

    я → -н-: пасеяны

  4. Правяраем н

    У суфіксе адна н; галосныя а, я захоўваюцца, і, ы, е выпадаюць.

    пасеянае жыта; змалочаная пшаніца

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які суфікс?

Размяркуй дзеепрыметнікі па суфіксах. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра суфіксы дзеепрыметнікаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму ў дзеепрыметніках з суфіксамі -ен- і -ан- галосныя і, ы, е асновы выпадаюць, а перад -н- галосныя а, я захоўваюцца?

Зверыць разважанне

Суфіксы -ен-, -ан- самі пачынаюцца з галоснай, таму галосная асновы перад імі выпадае: пабялі-ць → пабел-ен-ы, ствары-ць → створ-ан-ы. Суфікс -н- — адзін зычны, ён далучаецца прама да галоснай асновы, і яна застаецца: напіса-ць → напіса-н-ы, засея-ць → засея-н-ы.

Як вырашыць, -ен- ці -ан- пісаць у дзеепрыметніку? Растлумач на прыкладах аблуплены і пракушаны з жарту пра яйка.

Зверыць разважанне

Абодва ўтвораны ад асноў на і (аблупі-ць, пракусі-ць), і выпадае. Далей глядзім на канцавы зычны пасля чаргавання: у аблупі-ць п чаргуецца з мяккім пл’ — пішам -ен-: аблуплены. У пракусі-ць с чаргуецца з ш, а ш у беларускай мове зацвярдзелы — пасля яго ненаціскное е не пішацца, таму -ан-: пракушаны.

Чаму па-беларуску «прачытаная кніга» з адной н, а ў рускай мове — з дзвюма?

Зверыць разважанне

Гэта асаблівасць беларускага правапісу: у суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу заўсёды пішацца адна літара н — прачытаны, прынесены, зроблены, з’едзены. Таму, перакладаючы з рускай, трэба памятаць пра адну н і не пераносіць рускае падвойнае напісанне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Аснова — ключ

    Суфікс выбіраем па апошнім гуку асновы неазначальнай формы дзеяслова.

  2. -н-

    Аснова на а, я; гэтыя галосныя захоўваюцца: паказаны, засеянае, згуляны.

  3. -ен-, -ан-

    Аснова на зычны або на і, ы, е; галосныя выпадаюць, зычныя могуць чаргавацца: прынесены, забелены, упрыгожаны, разгледжаны.

  4. Мяккі ці цвёрды

    Пасля мяккага зычнага — -ен- (зроблены), пасля цвёрдага або зацвярдзелага — -ан- (створаны, пракушаны).

  5. -т-

    Аднаскладовы корань (зжаты, размыты) або аснова на о, у, ну (расколаты, апрануты).

  6. Адна н

    У суфіксах гэтых дзеепрыметнікаў пішацца адна літара н: прачытаны, з’едзены.

Памятка: разбор па кроках

Аблупленае ← аблупі-ць: аснова на і → і выпадае, п — пл → суфікс -ен-: аблупл-ен-ае.

  1. Знайдзі дзеяслоў. Пастаў дзеепрыметнік у неазначальную форму дзеяслова і вылучы аснову (без -ць, -ці).
  2. Паглядзі на канец асновы. а, я → -н-; зычны або і, ы, е → -ен-, -ан-; аднаскладовы корань або о, у, ну → -т-.
  3. Напішы суфікс. У суфіксе адна н; а, я захоўваюцца, і, ы, е выпадаюць, зычныя могуць чаргавацца.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежыць выбар суфікса -н-, -ен-, -ан- ці -т- у дзеепрыметніках залежнага стану прошлага часу?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Ад якіх асноў утвараюцца дзеепрыметнікі з суфіксам -н-?
2. Які суфікс у дзеепрыметніку прынесены?
3. Што адбываецца з галоснымі і, ы, е асновы перад суфіксамі -ен-, -ан-?
4. Да якой асновы далучаецца суфікс -т-?
5. У якім дзеепрыметніку суфікс -т-?
6. Як правільна напісаць дзеепрыметнік ад засеяць?
7. У якім дзеепрыметніку адбылося чаргаванне зычных у аснове?
8. Колькі літар н пішацца ў суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу?
9. Які дзеепрыметнік напісаны правільна?
10. Які дзеепрыметнік утвораны ад дзеяслова змалаціць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑