Дзеепрыметнік

§ 25. Поўная і кароткая формы дзеепрыметніка

Даведваемся, якія дзеепрыметнікі маюць поўную і кароткую формы, як змяняюцца кароткія дзеепрыметнікі і якую ролю яны выконваюць у сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «Мне спадабалася прачытаная кніга» і «Новая кніга прачытана мной за вечар». Слова адно і тое ж, але ў першым сказе яно адказвае на пытанне якая? і паясняе назоўнік, а ў другім паведамляе, што зроблена з кнігай. Гэта поўная і кароткая формы дзеепрыметніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца поўная і кароткая формы дзеепрыметніка і чаму па-беларуску гавораць «урок вывучаны», а не «урок вывучан»?

01

Якія дзеепрыметнікі маюць дзве формы

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу з суфіксамі -н-, -ен-, -ан-, -т- у беларускай мове могуць мець поўную і кароткую формы.

Поўная форма мае канчаткі прыметніка: прачытаная кніга, напісанае сачыненне, выкананыя заданні. Кароткая форма мае канчаткі -а (адзіночны лік, жаночы і ніякі род) і -ы (множны лік): кніга прачытана, сачыненне напісана, заданні выкананы.

Астатнія дзеепрыметнікі (незалежнага стану з суфіксам -л-, цяперашняга часу) кароткай формы не маюць: пажаўцелы ліст, пасівелыя валасы.

Паглядзім, як гэта працуе

Я не змог здаць напісанае ўчора сачыненне. — Сачыненне напісана на актуальную тэму.

Напісанае — поўная форма (якое?), напісана — кароткая форма (што зроблена?). Абедзве ўтвораны ад напісаць з суфіксам -н-.

02

Мужчынскі род — толькі поўная форма

Дзеепрыметнікі мужчынскага роду маюць толькі поўную форму з канчаткам -ы: (урок) вывучаны, (дом) пабудаваны.

Кароткая форма тыпу (урок) вывучан, (дом) пабудаван хоць і сустракаецца часам у літаратуры і публіцыстыцы, але не ўласцівая сучаснай беларускай літаратурнай мове. У рускай мове такая форма звычайная (урок выучен), таму пры перакладзе трэба быць уважлівым.

Паглядзім, як гэта працуе

Верш вывучаны за паўгадзіну. Раман закончаны.

Верш, раман — мужчынскага роду, таму дзеепрыметнік мае поўную форму на -ы, хоць і з’яўляецца выказнікам.

03

Як змяняюцца кароткія формы

Кароткія дзеепрыметнікі не скланяюцца. Яны змяняюцца па ліках, а ў адзіночным ліку — па родах.

Род, лікПоўнаяКароткая
ж. р.прачытанаяпрачытана
н. р.напісанаенапісана
мн. л.выкананыявыкананы
м. р.вывучаныняма
Паглядзім, як гэта працуе

Чыста вымытая падлога — падлога чыста вымыта (адз. л., ж. р.).

Поўная форма вымытая скланяецца (вымытай, вымытую…), а кароткая вымыта ў склонах не змяняецца.

04

Роля ў сказе

Кароткія дзеепрыметнікі ў сказе выступаюць звычайна ў ролі выказніка: Урокі вывучаны. Ніва зжата.

Звярніце ўвагу! У ролі выказніка могуць выступаць і поўныя дзеепрыметнікі, калі яны стаяць пасля назоўніка: Урокі вывучаныя. Ніва зжатая. Перад назоўнікам поўны дзеепрыметнік звычайна з’яўляецца азначэннем: вывучаны верш, зжатая ніва.

Паглядзім, як гэта працуе

Рэкі і азёры скаваны лёдам. Спяць у лесе, нібы зачараваныя, асілкі дубы. (В. Вольскі)

Скаваны — кароткая форма множнага ліку, выказнік. Зачараваныя — поўная форма множнага ліку.

Параўноўваем і заўважаем

Поўная і кароткая формы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПоўная формаКароткая форма
Канчаткі-ы, -ая, -ае, -ыя-а (ж. р., н. р.), -ы (мн. л.)
Скланеннескланяеццане скланяецца
Мужчынскі родвывучаны, пабудаваныняма
Роля ў сказеазначэнне; выказнік пасля назоўніказвычайна выказнік
ПрыкладНіва зжатая.Ніва зжата.
05

Як не зблытаць формы на -ы

Канчатак -ы бывае ў поўнай форме мужчынскага роду і ў кароткай форме множнага ліку. Каб адрозніць іх, правер род і лік назоўніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Ліст напісаны. — Лісты напісаны.

Ліст — адзіночны лік, мужчынскі род: напісаны — поўная форма. Лісты — множны лік: напісаны — кароткая форма (поўная была б напісаныя).

Прасочваем шлях

Як вызначыць форму дзеепрыметніка

  1. Знайдзі назоўнік

    Вызначы, да якога назоўніка адносіцца дзеепрыметнік, яго род і лік.

    Наваколле засыпана снегам: наваколле — н. р., адз. л.

  2. Паглядзі на канчатак

    Канчаткі -ая, -ае, -ыя — поўная форма; -а і -ы ў множным ліку — кароткая.

    засыпан-а — канчатак -а

  3. Правер мужчынскі род

    Калі назоўнік мужчынскага роду адзіночнага ліку, форма заўсёды поўная.

    Верш вывучаны — поўная форма

  4. Вызнач ролю ў сказе

    Кароткая форма звычайна выказнік; поўная перад назоўнікам — азначэнне.

    Наваколле засыпана (выказнік).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Поўная ці кароткая?

Вызначы форму выдзеленага дзеепрыметніка. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра формы дзеепрыметніка

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

У сказе «Верш вывучаны за паўгадзіну» дзеепрыметнік — выказнік, як і ў сказе «Новая кніга прачытана». Чаму ж вывучаны — поўная форма, а прачытана — кароткая?

Зверыць разважанне

Роля ў сказе не вызначае форму. Кароткія формы ў беларускай мове ёсць толькі ў жаночым і ніякім родзе адзіночнага ліку і ў множным ліку (прачытана, напісана, выкананы). Дзеепрыметнікі мужчынскага роду маюць толькі поўную форму на -ы. Таму вывучаны пры слове верш — поўная форма, якая выконвае ролю выказніка.

Параўнай: «Ліст напісаны» і «Лісты напісаны». Канчатак аднолькавы — ці аднолькавая форма?

Зверыць разважанне

Не. Ліст — мужчынскі род, адзіночны лік: напісаны — поўная форма (мужчынскі род кароткай формы не мае). Лісты — множны лік: тут поўная форма была б напісаныя, значыць, напісаны — кароткая. Канчатак -ы аднолькавы, але формы розныя; адрозніць іх дапамагае род і лік назоўніка.

Знайдзі памылку: «Сшытак абгорнут, кніга прачытана, заданні выкананы». Растлумач яе.

Зверыць разважанне

Памылка ў словах «сшытак абгорнут». Сшытак — мужчынскага роду, а дзеепрыметнікі мужчынскага роду ў беларускай літаратурнай мове маюць толькі поўную форму: сшытак абгорнуты. Форма «абгорнут» — уплыў рускай мовы, дзе кароткая форма мужчынскага роду звычайная. Прачытана і выкананы напісаны правільна.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Каго датычыцца

    Поўную і кароткую формы могуць мець дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу з суфіксамі -н-, -ен-, -ан-, -т-.

  2. Мужчынскі род

    Дзеепрыметнікі мужчынскага роду маюць толькі поўную форму на -ы: урок вывучаны, дом пабудаваны.

  3. Форма тыпу «вывучан»

    Кароткая форма тыпу вывучан, пабудаван не ўласцівая сучаснай беларускай літаратурнай мове, хоць у рускай мове яна звычайная.

  4. Змяненне

    Кароткія дзеепрыметнікі не скланяюцца: яны змяняюцца па ліках, а ў адзіночным ліку — па родах (прачытана, напісана, выкананы).

  5. Роля ў сказе

    Кароткі дзеепрыметнік звычайна выказнік: Ніва зжата. Поўны пасля назоўніка таксама можа быць выказнікам: Ніва зжатая.

  6. Канчатак -ы

    Поўную форму мужчынскага роду і кароткую множнага ліку адрозніваюць па назоўніку: ліст напісаны — лісты напісаны.

Памятка: разбор па кроках

Сачыненне напісана → адносіцца да слова сачыненне (н. р., адз. л.) → канчатак -а → кароткая форма, выказнік.

  1. Знайдзі назоўнік. Вызначы, да якога назоўніка адносіцца дзеепрыметнік, яго род і лік.
  2. Паглядзі на канчатак. -ая, -ае, -ыя і -ы ў мужчынскім родзе — поўная форма; -а і -ы ў множным ліку — кароткая.
  3. Вызнач ролю ў сказе. Кароткая форма звычайна выказнік; поўная перад назоўнікам — азначэнне, пасля назоўніка можа быць выказнікам.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца поўная і кароткая формы дзеепрыметніка і чаму па-беларуску гавораць «урок вывучаны», а не «урок вывучан»?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія дзеепрыметнікі ў беларускай мове могуць мець поўную і кароткую формы?
2. Які сказ адпавядае норме сучаснай беларускай літаратурнай мовы?
3. Як змяняюцца кароткія дзеепрыметнікі?
4. У якім спалучэнні дзеепрыметнік ужыты ў кароткай форме?
5. Якую ролю ў сказе звычайна выконвае кароткі дзеепрыметнік?
6. У якім сказе поўны дзеепрыметнік з’яўляецца выказнікам?
7. Які дзеепрыметнік не мае кароткай формы?
8. Утвары кароткую форму: «сцежка (утаптаць)».
9. «Рэкі і азёры скаваны лёдам». У якой форме ўжыты дзеепрыметнік?
10. Як перабудаваць сказ «Мастак напісаў новую карціну», каб дапаўненне стала дзейнікам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑