Дзеепрыметнік

§ 26. Асаблівасці ўжывання дзеепрыметнікаў у беларускай мове

Даведваемся, якія дзеепрыметнікі не ўласцівыя беларускай мове і якімі сродкамі іх замяняюць, асабліва пры перакладзе з рускай мовы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Па-руску можна сказаць «цветущие сады», «развивающиеся страны». А беларус скажа інакш: «сады, якія пышна цвітуць», «краіны, што сталі на шлях развіцця». Чаму беларуская мова абыходзіцца без многіх дзеепрыметнікаў, звычайных для рускай?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія дзеепрыметнікі не ўласцівыя беларускай мове і якімі сродкамі іх замяняюць?

01

Дзеепрыметнікі цяперашняга часу

У беларускай мове амаль не ўжываюцца дзеепрыметнікі цяперашняга часу.

Мы звычайна гаворым (і пішам): сады, якія пышна цвітуць (а не пышна цвітучыя сады), краіны, што сталі на шлях развіцця (а не развіваючыеся краіны), кнігі, якія чытаюць з задавальненнем (а не чытаемыя з задавальненнем кнігі).

Паглядзім, як гэта працуе

Кацяня, якое спіць на падаконніку. Дзеці, што гуляюць у двары.

Замест дзеепрыметніка цяперашняга часу — даданая частка са словамі які, што і дзеясловам цяперашняга часу.

02

Тэрміналагічныя спалучэнні

Дзеепрыметнікі цяперашняга часу выкарыстоўваюцца ў беларускай мове звычайна ў складзе ўстойлівых словазлучэнняў тэрміналагічнага характару: рухаючая сіла, кіруючая роля, вісячы замок і некаторыя іншыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Разам з працай мова стала рухаючай сілай, якая развівала чалавечае мысленне.

Рухаючая сіла — устойлівае спалучэнне-тэрмін, таму дзеепрыметнік захоўваецца. А «развивавшей» перакладзена даданай часткай: якая развівала.

03

Зваротныя дзеепрыметнікі

У беларускай літаратурнай мове не ўжываюцца формы зваротных дзеепрыметнікаў.

Рускія дзеепрыметнікі з -ся, -сь перадаюцца іншымі сродкамі: даданай часткай, дзеепрыслоўем, дзеепрыметнікам без -ся.

Паглядзім, як гэта працуе

«Стучит кто-то? — сказал остановившийся Чуб» (М. Гогаль). — «Стукае нехта? — сказаў Чуб, спыніўшыся» (пер. М. Лужаніна).

Зваротны дзеепрыметнік заменены дзеепрыслоўем спыніўшыся.

04

Спосабы замены

Беларуская мова мае сістэму сродкаў, якія выкарыстоўваюцца для замены не ўласцівых ёй дзеепрыметнікаў пры перакладзе з іншых моў, у прыватнасці з рускай.

Найбольш пашыраныя спосабы перадачы:

  • даданыя часткі складаных сказаў: судовы следчы, які ўмеў аддзяляць службовыя абавязкі ад прыватнага жыцця;
  • прыметнікі: гатовая пасінець ад блізкага світанку;
  • дзеясловы: з дзвярэй выпырхнула дама, яе суправаджаў лакей;
  • дзеепрыслоўі: сказаў Чуб, спыніўшыся.
Паглядзім, як гэта працуе

Людзі маглі абыходзіцца нешматлікімі словамі, якія перадавалі асноўныя паняцці.

Рускі дзеепрыметнік «выражавшими» ў перакладзе заменены даданай часткай.

Параўноўваем і заўважаем

Руская форма і беларускі адпаведнік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па-рускуПа-беларускуСпосаб
цветущие садысады, якія цвітуцьдаданая частка
приближающийся рассветблізкі світанакпрыметнік
дама, сопровождаемая лакеемдама, яе суправаджаў лакейдзеяслоў
остановившийся ЧубЧуб, спыніўшысядзеепрыслоўе
движущая силарухаючая сілатэрмін захоўваецца
05

Што захоўваецца пры перакладзе

Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу (з суфіксамі -н-, -ен-, -ан-, -т-) уласцівыя беларускай мове, таму пры перакладзе іх можна захоўваць.

Паглядзім, як гэта працуе

у незвычайна ўскладненых абставінах; высушаныя за стагоддзе рукі; скрыўленыя працай пальцы

У апісанні знешнасці такія дзеепрыметнікі дапамагаюць паказаць, якім зрабіўся чалавек за доўгае жыццё.

Прасочваем шлях

Як перакласці дзеепрыметнік з рускай мовы

  1. Вызначы час і форму

    Ці гэта дзеепрыметнік цяперашняга часу або зваротны?

    дома, пахнущего углём — цяперашні час

  2. Правер, ці гэта тэрмін

    Устойлівыя тэрміны (рухаючая сіла, кіруючая роля) захоўваюцца.

    пахнущего углём — не тэрмін

  3. Выберы спосаб замены

    Даданая частка, прыметнік, дзеяслоў або дзеепрыслоўе.

    дома, які пахне каменным вуглём

  4. Правер сэнс і стыль

    Пераклад павінен захаваць сэнс і гучаць натуральна па-беларуску.

    Жывуць яны на гарышчы пяціпавярховага дома, які пахне каменным вуглём.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Уласціва ці не?

Ці ўласцівае выказванне беларускай літаратурнай мове? Прыклады — з тэкстаў і перакладаў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра дзеепрыметнікі ў беларускай мове

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму па-беларуску можна сказаць «рухаючая сіла», але не варта казаць «пышна цвітучыя сады»? Абодва словы — дзеепрыметнікі цяперашняга часу.

Зверыць разважанне

У беларускай мове дзеепрыметнікі цяперашняга часу амаль не ўжываюцца. Выключэнне — устойлівыя словазлучэнні тэрміналагічнага характару: рухаючая сіла, кіруючая роля, вісячы замок. Яны ўжываюцца як гатовыя назвы-тэрміны. А «цвітучыя сады» — звычайнае апісанне, і для яго ў мове ёсць натуральны сродак — даданая частка: сады, якія пышна цвітуць.

Параўнай: «— Стучит кто-то? — сказал остановившийся Чуб» і пераклад «— Стукае нехта? — сказаў Чуб, спыніўшыся». Чаму перакладчык выбраў дзеепрыслоўе?

Зверыць разважанне

Остановившийся — зваротны дзеепрыметнік (з -ся), а такія формы ў беларускай літаратурнай мове не ўжываюцца. Дзеепрыслоўе спыніўшыся перадае тое ж: Чуб спачатку спыніўся, а потым сказаў. Дадатковае дзеянне выражана дзеепрыслоўем, сэнс захаваны, і сказ гучыць натуральна.

Знайдзі і выпраў памылку: «Ідучы па шумячаму лесу, мы слухалі птушак».

Зверыць разважанне

Шумячаму — дзеепрыметнік цяперашняга часу, ён не ўласцівы беларускай мове. Да таго ж пасля прыназоўніка па ў значэнні месца ўжываецца месны склон: па лесе. Правільна: «Ідучы па лесе, які шумеў, мы слухалі птушак». Ідучы — дзеепрыслоўе, яно ў беларускай мове ўжываецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Цяперашні час

    Дзеепрыметнікі цяперашняга часу ў беларускай мове амаль не ўжываюцца: сады, якія пышна цвітуць, а не пышна цвітучыя сады.

  2. Тэрміны

    Дзеепрыметнікі цяперашняга часу захоўваюцца ва ўстойлівых словазлучэннях тэрміналагічнага характару: рухаючая сіла, кіруючая роля, вісячы замок.

  3. Зваротныя формы

    Зваротныя дзеепрыметнікі ў беларускай літаратурнай мове не ўжываюцца: замест остановившийся Чуб — Чуб, спыніўшыся.

  4. Сістэма замен

    Неўласцівыя дзеепрыметнікі пры перакладзе перадаюцца даданымі часткамі, прыметнікамі, дзеясловамі, дзеепрыслоўямі.

  5. Самы пашыраны спосаб

    Часцей за ўсё дапамагае даданая частка са словамі які, што: кнігі, якія чытаюць з задавальненнем.

  6. Што застаецца

    Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу ўласцівыя беларускай мове і пры перакладзе часта захоўваюцца: ускладненыя абставіны.

Памятка: разбор па кроках

развивающиеся страны → цяперашні час, зваротная форма → не ўласцівая беларускай мове → краіны, што сталі на шлях развіцця (даданая частка).

  1. Вызначы, які гэта дзеепрыметнік. Час і форма: цяперашні час або зваротны дзеепрыметнік не ўласцівыя беларускай мове.
  2. Правер, ці гэта тэрмін. Устойлівыя тэрміналагічныя спалучэнні (рухаючая сіла, кіруючая роля) захоўваюцца.
  3. Выберы спосаб замены. Даданая частка, прыметнік, дзеяслоў або дзеепрыслоўе — так, каб захаваўся сэнс.

Цяпер растлумач: Якія дзеепрыметнікі не ўласцівыя беларускай мове і якімі сродкамі іх замяняюць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія дзеепрыметнікі амаль не ўжываюцца ў беларускай мове?
2. Дзе звычайна ўжываюцца дзеепрыметнікі цяперашняга часу ў беларускай мове?
3. Якія формы не ўжываюцца ў беларускай літаратурнай мове?
4. Як па-беларуску перадаць «развивающиеся страны»?
5. Якое спалучэнне з дзеепрыметнікам цяперашняга часу дапушчальнае ў беларускай мове?
6. «от приближающегося рассвета» — «ад блізкага світанку». Якім спосабам перакладзены дзеепрыметнік?
7. «сказал остановившийся Чуб» — «сказаў Чуб, спыніўшыся». Якім спосабам перакладзены дзеепрыметнік?
8. Як лепш перакласці «дом, пахнущий каменным углём»?
9. Які сказ адпавядае нормам беларускай літаратурнай мовы?
10. Як перакласці «учитель, проверяющий тетради»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑