Дзеепрыметнік

§ 27. Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі

Вучымся пісаць не (ня) з дзеепрыметнікамі разам і асобна: напісанне залежыць ад формы дзеепрыметніка, ад залежных слоў і супрацьпастаўлення.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Дзве загадкі з падручніка: «Не шыта, не кроена, а ўся ў рубцах» і «Шапачка маленькая, камізэлька нятканая, кафтанік рабенькі, ды ходзіць босенькі». У першай не з дзеепрыметнікамі пішацца асобна, а ў другой — разам, ды яшчэ і як ня. Чаму так?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі не (ня) з дзеепрыметнікамі пішацца разам, а калі асобна?

01

Разам: поўная форма без залежных слоў

Не (ня) з поўнымі дзеепрыметнікамі пішацца разам, калі дзеепрыметнікі не маюць пры сабе залежных слоў: незако́нчанае сачыненне; нявы́кананае заданне.

Калі не пішацца разам і націск падае на склад адразу пасля яго, пішацца ня (яканне): нявы́кананае, няма́занае, нятка́ная. Калі націск далей — не: незако́нчанае, недачы́таная.

Паглядзім, як гэта працуе

Рыпіць, як кола нямазанае. Недачытаная кніга ўсё роўна што незакончаны шлях.

Залежных слоў няма — пішам разам. Ма́занае: націск адразу пасля не — ня; недачы́таная: націск далёка — не.

02

Асобна: залежныя словы, супрацьпастаўленне

Не з поўнымі дзеепрыметнікамі пішацца асобна, калі дзеепрыметнікі маюць залежныя словы або супрацьпастаўленне са злучнікам а: не закончанае вучнем сачыненне; не закончанае, а толькі пачатае сачыненне.

Паглядзім, як гэта працуе

Вялізны, даўно не габляваны стол (У. Караткевіч). Мільёны іх, не таптаных нагой чалавека… (В. Быкаў)

Даўно, нагой — залежныя словы, таму не пішацца асобна.

03

Асобна: кароткая форма

З кароткімі дзеепрыметнікамі не пішацца асобна: сачыненне не напісана; трава не скошана; дамы не пабудаваны.

Асобна заўсёды пішацца не, хоць перад націскным складам яно вымаўляецца як [н’а].

Паглядзім, як гэта працуе

Вымаўляй: [н’а] го́лена, [н’а] шы́та, [н’а] кро́ена. Пішы: не голена, не шыта, не кроена.

Яканне перадаецца на пісьме толькі тады, калі не пішацца разам са словам (нятканая).

Параўноўваем і заўважаем

Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
УмоваЯк пішаццаПрыклад
поўны, без залежных слоўразамнезакончанае сачыненне
поўны, ёсць залежныя словыасобнане закончанае вучнем сачыненне
поўны, ёсць супрацьпастаўленне з аасобнане закончанае, а пачатае
кароткі дзеепрыметнікасобнатрава не скошана
04

Параўноўваем з рускай мовай

Правілы напісання не з дзеепрыметнікамі ў беларускай і рускай мовах падобныя: з поўнымі без залежных слоў — разам, з залежнымі словамі і з кароткімі — асобна.

Адрозненні: у беларускай мове пры злітным напісанні перад націскным складам пішацца ня, а ў дзеепрыметніках пішацца адно н.

Паглядзім, як гэта працуе

невыглаженные рубашки — нявыпрасаваныя кашулі; невыученное стихотворение — нявывучаны верш; уроки не подготовлены — урокі не падрыхтаваны.

Нявы́прасаваныя, нявы́вучаны — разам, націск адразу пасля ня. Не падрыхтаваны — кароткая форма, асобна.

Прасочваем шлях

Як напісаць не (ня) з дзеепрыметнікам

  1. Вызначы форму

    З кароткім дзеепрыметнікам не заўсёды пішацца асобна.

    Сачыненне не напісана.

  2. Пашукай залежныя словы

    Калі пры поўным дзеепрыметніку ёсць залежнае слова — пішы асобна.

    не кошаная сёлета трава

  3. Правер супрацьпастаўленне

    Калі ёсць супрацьпастаўленне са злучнікам а — пішы асобна.

    не скошаная, а вытаптаная трава

  4. Пішы разам і выберы не або ня

    Націск адразу пасля часціцы — ня, далей — не.

    някошаная трава, незакончаны шлях

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам ці асобна?

Вызначы, як пішацца не (ня) з дзеепрыметнікам. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра не (ня) з дзеепрыметнікамі

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Мы вымаўляем [н’а] шы́та, [н’а] кро́ена, але пішам «не шыта, не кроена». А ў слове нятканая пішам ня. Чаму?

Зверыць разважанне

Шыта, кроена — кароткія дзеепрыметнікі, з імі не пішацца асобна. Асобная часціца не на пісьме не змяняецца, хоць перад націскным складам вымаўляецца як [н’а]. Калі ж не пішацца разам са словам, яна становіцца часткай слова і падпарадкоўваецца правілу якання: перад націскным складам пішацца ня (нятка́ная, нявы́кананае), а далей ад націску — не (незако́нчанае).

Чаму «незакончанае сачыненне» пішацца разам, а «не закончанае вучнем сачыненне» — асобна? Што змяняе адно слова вучнем?

Зверыць разважанне

Незакончанае без залежных слоў проста называе прымету сачынення (якое? — незакончанае), і не ўтварае з дзеепрыметнікам адно цэлае. Калі з’яўляецца залежнае слова вучнем, на першы план выходзіць дзеянне: хто не закончыў. Дзеепрыметнік бліжэй да дзеяслова, а з дзеясловам не пішацца асобна. Таму па правіле пры залежных словах — асобна.

Параўнай рускае «невыглаженная рубашка» і беларускае «нявыпрасаваная кашуля». Што агульнае ў напісанні не, а чым яны адрозніваюцца?

Зверыць разважанне

Агульнае: у абедзвюх мовах поўны дзеепрыметнік без залежных слоў пішацца з не разам. Адрозненні: у беларускай мове перад націскным складам пішацца ня (нявы́прасаваная), бо дзейнічае яканне; у рускай заўсёды не. Акрамя таго, у беларускім дзеепрыметніку адно н (выпрасаваная), а ў рускім — два (выглаженная).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Разам

    Не (ня) з поўнымі дзеепрыметнікамі пішацца разам, калі няма залежных слоў і супрацьпастаўлення: незакончанае сачыненне.

  2. Асобна: залежныя словы

    Калі пры поўным дзеепрыметніку ёсць залежныя словы, не пішацца асобна: не закончанае вучнем сачыненне.

  3. Асобна: супрацьпастаўленне

    Пры супрацьпастаўленні са злучнікам а не пішацца асобна: не закончанае, а толькі пачатае сачыненне.

  4. Кароткая форма

    З кароткімі дзеепрыметнікамі не заўсёды пішацца асобна: трава не скошана, дамы не пабудаваны.

  5. Не або ня

    У злітным напісанні перад націскным складам пішацца ня (нявыкананае, нямазанае), а асобна заўсёды пішацца не (не шыта).

  6. Беларуская і руская

    Правіла ў дзвюх мовах падобнае, але ў беларускай ёсць ня і адно н у суфіксах: нявыпрасаваныя — невыглаженные.

Памятка: разбор па кроках

Цяжкія (не)кошаныя травы → поўная форма → залежных слоў няма → разам → націск ко́шаныя → някошаныя.

  1. Вызначы форму дзеепрыметніка. З кароткай формай не заўсёды пішацца асобна: трава не скошана.
  2. Знайдзі залежныя словы і супрацьпастаўленне. Калі пры поўным дзеепрыметніку яны ёсць — пішы асобна: не скошаная касцом трава.
  3. Пішы разам і выберы не або ня. Націск адразу пасля часціцы — ня (някошаная), далей — не (незакончаная).

Цяпер растлумач: Калі не (ня) з дзеепрыметнікамі пішацца разам, а калі асобна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі не (ня) з поўным дзеепрыметнікам пішацца разам?
2. Як пішацца не з кароткімі дзеепрыметнікамі?
3. У якім спалучэнні не пішацца разам?
4. У якім слове на месцы пропуску пішацца ня?
5. Які сказ напісаны правільна?
6. Як правільна напісаць: «Вялізны, даўно (не)габляваны стол»?
7. Чаму ў спалучэнні «не закончанае вучнем сачыненне» не пішацца асобна?
8. Як пішацца: «Шапачка маленькая, камізэлька (не)тканая»?
9. Як перакласці «невыглаженная рубашка»?
10. «Пятка засталася адзіным (не)абароненым месцам». Як пішацца дзеепрыметнік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑