Дзеепрыметнік

§ 28. Мастацкае апісанне знешнасці чалавека

Вучымся адрозніваць афіцыйнае, навуковае і мастацкае апісанне знешнасці, ствараць мастацкі партрэт чалавека і паўтараем раздзел «Дзеепрыметнік».

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«А дзед быў прыгожы. Без шапкі, у шэрай расхрыстанай на сухіх, загарэлых грудзях кашулі…» Я. Брыль не проста пералічвае, як выглядае дзед. Праз дэталі — загарэлыя грудзі, рытмічныя ўзмахі вёсламі, светла-блакітныя вочы — мы бачым працавітага і чыстага душой чалавека.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым мастацкае апісанне знешнасці чалавека адрозніваецца ад афіцыйнага і навуковага і як яго скласці?

01

Тры віды апісання знешнасці

Апісанне знешнасці чалавека, як і іншыя віды апісання, можа быць афіцыйным, навуковым і мастацкім.

  • Навуковае (энцыклапедыя): дакладныя, аб’ектыўныя прыметы, тэрміны — сярэдні рост, светлы колер скуры, вачэй і валасоў (БелСЭ).
  • Афіцыйнае (аб’ява, вопіс): толькі прыметы, па якіх можна пазнаць чалавека, — апранута ў белую сукенку з сінімі палоскамі; на правай шчацэ невялікі радзімы знак.
  • Мастацкае: вобразы, эмоцыі, ацэнка — з вачыма незвычайнай сінявы (В. Каваль).
Паглядзім, як гэта працуе

Дзед сядзіць, апіраючыся жылістымі рукамі і барадой на сукаваты кій, згорблены, худы, з рэдкімі белымі валасамі (В. Каваль).

Гэта мастацкае апісанне: аўтар выбірае дэталі (жылістыя рукі, сукаваты кій), якія паказваюць старасць і перажытае.

02

Мастацкае апісанне знешнасці

Мастацкае апісанне знешнасці — гэта адлюстраванне выгляду чалавека: рыс яго твару, фігуры, мімікі, паставы, адзення. Яно выкарыстоўваецца пісьменнікамі звычайна як адзін са сродкаў характарыстыкі героя. Мова такога апісання вобразная, эмацыянальная, насычаная эпітэтамі, параўнаннямі, метафарамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Прыгожы быў позірк светла-блакітных вачэй пад густымі, сівымі брывамі, вачэй адкрытых і чыстых, як само бясхмарнае неба (паводле Я. Брыля).

Параўнанне з бясхмарным небам паказвае не толькі колер вачэй, але і чысціню душы героя.

Параўноўваем і заўважаем

Віды апісання знешнасці

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВідМэтаМоўныя сродкі
навуковаедаць дакладныя звесткітэрміны, аб’ектыўныя прыметы
афіцыйнаедапамагчы пазнаць чалавекадакладныя прыметы, адзенне, асаблівыя знакі
мастацкаераскрыць характар герояэпітэты, параўнанні, метафары
03

Аб’ектыўныя і вобразныя эпітэты

Адны азначэнні называюць аб’ектыўныя прыметы і могуць быць выкарыстаны ў любым стылі маўлення, другія — вобразныя, часта ўжытыя ў пераносным значэнні; яны характэрныя для мастацкага апісання.

СловаАб’ектыўныяВобразныя
вочыкарыя, шэрыя, блакітныякалючыя, залатыя
тварсмуглы, круглявы, прадаўгаватыхмуры
позіркнерухомыледзяны, цяжкі

Прыклады — са «Слоўніка эпітэтаў беларускай мовы» Н. В. Гаўрош.

04

Як пабудаваць апісанне

Сачыненне з элементамі апісання знешнасці будуецца па плане: уступ, які перадае асноўную думку; асноўная частка, у якой яна раскрываецца; канцоўка — вывад пра таго, хто апісваецца.

Састаўныя часткі апісання знешнасці:

  1. фігура, пастава, выгляд, валасы, вочы, нос, рот і г. д.;
  2. дзеянні (рухі), звязаныя з характарыстыкай састаўных частак апісання;
  3. характарыстыка чалавека, знешнасць якога апісваецца.
Паглядзім, як гэта працуе

Уступ: «Найпрыгажэйшым чалавек бывае тады, калі ён не ведае пра гэта». Асноўная частка: кашуля, лоб, валасы, вочы, рытмічныя ўзмахі вёсламі. Канцоўка: «Прыгожы быў і ўвесь гэты малюнак…» (паводле Я. Брыля).

Усе дэталі падпарадкаваны асноўнай думцы: прыгажосць чалавека — у працы і прастаце.

05

Паўтараем: дзеепрыметнік

Дзеепрыметнік — форма дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія? Як дзеяслоў, ён мае трыванне, час, стан; як прыметнік, змяняецца па родах, ліках і склонах.

  • Дзеепрыметнікавы зварот пасля назоўніка выдзяляецца паўзай і коскамі, перад назоўнікам — не выдзяляецца.
  • Залежны стан прошлага часу: -н- — ад асноў на а, я (адаслаць — адасланы); -ен-, -ан- — ад асноў на зычны або і, ы, е (разбудзіць — разбуджаны); -т- — пры аднаскладовым корані і ад асноў на о, у, ну (зжаць — зжаты).
  • Поўная і кароткая формы; не (ня) — разам або асобна; дзеепрыметнікі цяперашняга часу і зваротныя ў беларускай мове амаль не ўжываюцца.
Паглядзім, як гэта працуе

Белы маршчыністы лоб над загарэлымі скуламі шчодра акроплены потам. Сівыя валасы, прычасаныя перад ад’ездам у людзі, зноў растрэсліся (паводле Я. Брыля).

У апісанні знешнасці дзеепрыметнікі паказваюць стан чалавека і тое, што з ім адбылося, — гэта іх стылістычная роля.

Прасочваем шлях

Як напісаць мастацкі партрэт

  1. Вызнач асноўную думку

    Якім ты бачыш чалавека? Гэтую думку перадай ва ўступе і ў загалоўку.

    Бабуля — самы спакойны чалавек у нашай сям’і.

  2. Адбяры дэталі

    Апішы не ўсё, а толькі тое, што падтрымлівае асноўную думку.

    мяккія сівыя валасы, цёплыя рукі

  3. Пакажы рухі і дзеянні

    Дзеясловы і дзеепрыметнікі ажыўляюць партрэт.

    павольна папраўляе завязаную пад падбародкам хустку

  4. Зрабі вывад

    Канцоўка — вывад пра таго, хто апісваецца.

    Побач з ёю ўсе трывогі здаюцца дробнымі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Аб’ектыўная ці вобразная прымета?

Размяркуй эпітэты са «Слоўніка эпітэтаў беларускай мовы» Н. В. Гаўрош (практ. 171), а потым адкажы на пытанні па раздзеле.

Думай як філолаг

Разважаем пра апісанне знешнасці

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Параўнай апісанне дзяўчынкі ў аб’яве (практ. 170, III) і апісанне дзяўчыны ў апавяданні В. Каваля (II). Чаму ў аб’яве няма эпітэтаў «незвычайнай сінявы», а ў апавяданні няма слоў «на правай шчацэ бліжэй да вуха»?

Зверыць разважанне

У іх розная мэта. Аб’ява павінна дапамагчы хутка пазнаць дзяўчынку, таму ў ёй дакладныя, аб’ектыўныя прыметы: адзенне, радзімы знак і яго месца. Вобразныя словы тут толькі перашкодзілі б. Пісьменнік жа стварае вобраз і перадае сваё стаўленне: вочы незвычайнай сінявы, ямачкі на шчоках паказваюць маладосць і прыгажосць. Дакладныя ўказанні месца для мастацкага тэксту лішнія.

Я. Брыль пачынае апісанне дзеда не з вачэй ці валасоў, а з думкі: «Найпрыгажэйшым чалавек бывае тады, калі ён не ведае пра гэта». Навошта?

Зверыць разважанне

Гэта ўступ, які перадае асноўную думку тэксту. Далей усе дэталі — расхрыстаная кашуля, акроплены потам лоб, рытмічныя ўзмахі вёсламі, чыстыя вочы — даказваюць яе: дзед прыгожы ў працы, калі не думае пра тое, як выглядае. Так апісанне знешнасці раскрывае характар героя, а не проста пералічвае прыметы.

Кантрольнае пытанне 8. Чаму ў апісаннях знешнасці так часта сустракаюцца дзеепрыметнікі (згорблены, расхрыстаная, акроплены, прычасаныя)?

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнік абазначае прымету паводле дзеяння, таму адным словам паказвае і выгляд чалавека, і тое, што з ім адбылося: згорблены — ад гадоў і працы, акроплены потам — ад цяжкай работы. Дзеепрыметнікавы зварот дазваляе сцісла дадаць дэталь да назоўніка: валасы, прычасаныя перад ад’ездам. Таму дзеепрыметнікі робяць апісанне дакладным і жывым — гэта іх стылістычная роля.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры віды

    Апісанне знешнасці чалавека можа быць афіцыйным, навуковым і мастацкім.

  2. Мастацкае апісанне

    Гэта адлюстраванне выгляду чалавека: рыс твару, фігуры, мімікі, паставы, адзення; пісьменнікі карыстаюцца ім, каб ахарактарызаваць героя.

  3. Мова партрэта

    Мова мастацкага апісання вобразная, эмацыянальная, насычаная эпітэтамі, параўнаннямі, метафарамі.

  4. Выбар слоў

    Аб’ектыўныя эпітэты (карыя вочы, смуглы твар) падыходзяць для любога стылю, вобразныя (ледзяны позірк) — для мастацкага.

  5. План

    Уступ з асноўнай думкай, асноўная частка (знешнасць, рухі, характарыстыка) і канцоўка-вывад.

  6. Дзеепрыметнікі ў партрэце

    Дзеепрыметнікі (згорблены, акроплены, прычасаныя) дакладна і сцісла паказваюць стан і выгляд чалавека.

Памятка: разбор па кроках

«Дзед… згорблены, худы, з рэдкімі белымі валасамі» → вобразныя дэталі, ацэнка → мастацкае апісанне, мастацкі стыль.

  1. Вызначы асноўную думку. Якім ты бачыш чалавека — гэта перадай ва ўступе і ў загалоўку.
  2. Апішы знешнасць і рухі. Выберы выразныя дэталі (твар, вочы, пастава, адзенне) і дзеянні, якія іх ажыўляюць.
  3. Зрабі вывад. У канцоўцы скажы, які гэта чалавек і што ты пра яго думаеш.

Цяпер растлумач: Чым мастацкае апісанне знешнасці чалавека адрозніваецца ад афіцыйнага і навуковага і як яго скласці?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім можа быць апісанне знешнасці чалавека?
2. Як пісьменнікі звычайна выкарыстоўваюць мастацкае апісанне знешнасці?
3. «Апранута ў белую сукенку з сінімі палоскамі. На галаве белая панама». Які гэта від апісання?
4. Які эпітэт абазначае аб’ектыўную прымету і можа быць ужыты ў любым стылі?
5. «Вочы адкрытыя і чыстыя, як само бясхмарнае неба». Які сродак ужыты?
6. Што такое дзеепрыметнік?
7. Як выдзяляецца дзеепрыметнікавы зварот, які стаіць пасля назоўніка?
8. З дапамогай якога суфікса ўтвораны дзеепрыметнік ад дзеяслова разбудзіць?
9. Ад якога дзеяслова дзеепрыметнік утвараецца з суфіксам -т-?
10. Якую ролю выконваюць дзеепрыметнікі ў мастацкім апісанні знешнасці?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑