Дзеепрыслоўе

§ 29. Дзеепрыслоўе як асобая форма дзеяслова. Правапіс не (ня) з дзеепрыслоўямі

Знаёмімся з дзеепрыслоўем — асобай нязменнай формай дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне, і вучымся правільна пісаць з ім не (ня).

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «Прыгорбіўся, ціха і асцярожна патэпаў жораў» і «Прыгорбіўшыся, ціха і асцярожна патэпаў жораў» (А. Бялевіч). У першым сказе жораў выконвае два аднародныя дзеянні, а ў другім адно з іх стала асноўным, а другое — дадатковым. Якое слова дапамагло гэта зрабіць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое дзеепрыслоўе, якія прыметы дзеяслова і прыслоўя яно спалучае і як пішацца з ім не (ня)?

01

Асобая форма дзеяслова

Дзеепрыслоўе — асобая нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне і паясняе дзеяслоў-выказнік.

Дзеяслоў-выказнік называе асноўнае дзеянне, а дзеепрыслоўе — дадатковае, якое яго суправаджае. Пытанне да дзеепрыслоўя ставім ад дзеяслова-выказніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Прыгорбіўшыся, ціха і асцярожна патэпаў жораў. Трохі адышоўшыся, ён узляцеў, паплыў над кустамі (А. Бялевіч).

Асноўныя дзеянні — патэпаў, узляцеў, паплыў (выказнікі). Дадатковыя дзеянні выражаны словамі прыгорбіўшыся, адышоўшыся — гэта дзеепрыслоўі.

02

Прыметы дзеяслова і прыслоўя

Як і дзеяслоў, дзеепрыслоўе бывае закончанага або незакончанага трывання (напісаўшы сачыненне — пішучы сачыненне), можа быць незваротным або зваротным (збіраючы — збіраючыся).

Залежнае слова — назоўнік ці займеннік — ставіцца пры дзеепрыслоўі ў тым самым склоне, што і пры дзеяслове, ад якога ўтворана дзеепрыслоўе: прачытаць (пра што?) пра поспехі (В.) — прачытаўшы (пра што?) пра поспехі (В.).

Як і прыслоўе, дзеепрыслоўе не змяняецца — не скланяецца і не спрагаецца. У сказе дзеепрыслоўе звычайна бывае акалічнасцю і адказвае на пытанні як? якім чынам? калі? чаму? і інш.

Прыметы дзеясловаПрыметы прыслоўя
мае закончанае або незакончанае трываннене змяняецца (не спрагаецца і не скланяецца)
можа быць зваротным або незваротныму сказе з’яўляецца акалічнасцю
захоўвае кіраванне залежнымі словамі—
мае агульнае лексічнае значэнне з дзеясловамі—
03

Навошта дзеепрыслоўе ў тэксце

Дзеепрыслоўе — вельмі распаўсюджаная, сціслая, выразная форма, уласцівая пераважна пісьмовай літаратурнай мове. Ужыванне яго абумоўлена імкненнем вылучыць галоўнае дзеянне, падкрэсліць яго дэталі і зрабіць усю фразу больш цэласнай і сціслай (М. Цікоцкі).

Паглядзім, як гэта працуе

Падняўшы каўнер і прыгнуўшыся, Лабановіч спусціўся з ганка. На вуліцы снегу было мала. Вецер гнаў яго, як па жолабе, шліфуючы вуліцу і робячы яе слізкай (Я. Колас).

Галоўныя дзеянні — спусціўся, гнаў. Дзеепрыслоўі падняўшы, прыгнуўшыся, шліфуючы, робячы дадаюць да іх дэталі, і апісанне становіцца жывым і сціслым.

04

Адна асоба — два дзеянні

Асноўнае дзеянне, выражанае дзеясловам-выказнікам, і дадатковае, выражанае дзеепрыслоўем, абавязкова выконвае адна і тая асоба (прадмет).

Прыём самаправеркі: заменім дзеепрыслоўе дзеясловам і злучым аднародныя выказнікі злучнікам і: чытаў, думаючы — чытаў і думаў. Калі атрымліваецца правільны сказ з тым самым дзейнікам, дзеепрыслоўе ўжыта правільна.

Паглядзім, як гэта працуе

Убачыўшы на стале новенькі ранец, Сяргейка ледзь не заскакаў ад радасці.

Сяргейка ўбачыў і ледзь не заскакаў — абодва дзеянні выконвае адна асоба. Сказ «Убачыўшы на стале новенькі ранец, сэрца ў Сяргейкі затахкала мацней» памылковы: ранец убачыла не сэрца.

05

Не (ня) з дзеепрыслоўямі

Не з дзеепрыслоўямі пішацца звычайна асобна: не пераскочыўшы, не ведаючы броду.

Некаторыя дзеепрыслоўі без не (ня) не ўжываюцца, таму пішуцца з не (ня) разам: непакоячыся, ненавідзячы, няволячы. Разам пішуцца дзеепрыслоўі з прыстаўкай неда-: недавыканаўшы, недацягваючы.

Не блытай з дзеепрыметнікам: поўны дзеепрыметнік без залежных слоў пішацца з не разам (незакончаная аповесць), а дзеепрыслоўе — асобна і без залежных слоў (не адчуваючы).

Паглядзім, як гэта працуе

Не паспытаўшы, не пазнаеш смаку. Не згубіўшы, не шукай.

Дзеепрыслоўі паспытаўшы, згубіўшы ўжываюцца і без не, таму не пішацца асобна — гэтак жа, як з дзеясловамі не пазнаеш, не шукай.

Параўноўваем і заўважаем

Не з дзеясловам і яго формамі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ФормаЗ не разамЗ не асобна
Дзеяслоўненавідзець ворага (без не не ўжываецца)не адчуваў радасці, не залежаць ад некага
Поўны дзеепрыметнікнезакончаная аповесць, нечаканая дапамогане закончаная аўтарам аповесць
Кароткі дзеепрыметнік—сачыненне не закончана
Дзеепрыслоўенепакоячыся пра сына, недавыканаўшыне адчуваючы радасці, не дачакаўшыся дапамогі
Прасочваем шлях

Як знайсці і праверыць дзеепрыслоўе

  1. Знаходзім выказнік

    Дзеяслоў-выказнік называе асноўнае дзеянне.

    Падняўшы каўнер, Лабановіч спусціўся з ганка.

  2. Шукаем дадатковае дзеянне

    Ставім пытанне ад выказніка да нязменнай формы дзеяслова.

    спусціўся (калі?) падняўшы каўнер

  3. Правяраем выканаўцу

    Замяняем дзеепрыслоўе дзеясловам і злучаем выказнікі злучнікам і.

    Лабановіч падняў каўнер і спусціўся з ганка.

  4. Правяраем напісанне не

    Калі слова ўжываецца без не — пішам асобна; разам — толькі слова без не і прыстаўка неда-.

    не ведаючы броду; але непакоячыся, недавыканаўшы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Не з дзеепрыслоўямі: разам ці асобна

Раскладзі дзеепрыслоўі па групах: як пішацца не (ня)? Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра дзеепрыслоўе

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму сказ «Прачытаўшы кнігу, у мяне з’явілася шмат пытанняў» лічыцца памылковым? Як яго выправіць?

Зверыць разважанне

Асноўнае і дадатковае дзеянні павінна выконваць адна асоба. Тут дзейнік — пытанні, а кнігу прачытала не яны, а я. Правільна: «Прачытаўшы кнігу, я задаў шмат пытанняў» або «Калі я прачытаў кнігу, у мяне з’явілася шмат пытанняў». Праверка: я прачытаў і задаў — дзеянні адной асобы.

Дакажы на прыкладзе «збіраючыся ў дарогу», што дзеепрыслоўе спалучае прыметы дзеяслова і прыслоўя.

Зверыць разважанне

Ад дзеяслова: мае незакончанае трыванне (збірацца), зваротнае (-ся), захоўвае кіраванне (збірацца ў дарогу — збіраючыся ў дарогу), мае тое самае лексічнае значэнне. Ад прыслоўя: не скланяецца і не спрагаецца (я, ты, яны — збіраючыся), у сказе з’яўляецца акалічнасцю: «Збіраючыся ў дарогу, бяры з сабой сена».

Чаму «непакоячыся» пішацца разам, а «не адчуваючы» — асобна, хоць абодва могуць стаяць без залежных слоў?

Зверыць разважанне

Справа не ў залежных словах (так правяраюць дзеепрыметнікі), а ў тым, ці ўжываецца слова без не. Адчуваючы — звычайнае слова, і не тут толькі адмаўляе: не адчуваючы. А ў значэнні ‘хвалюючыся’ слова без не не ўжываецца, не стала часткай слова: непакоячыся. Гэтак жа ненавідзячы, няволячы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дадатковае дзеянне

    Дзеепрыслоўе — асобая нязменная форма дзеяслова: абазначае дадатковае дзеянне і паясняе дзеяслоў-выказнік.

  2. Ад дзеяслова

    Мае трыванне (напісаўшы — пішучы), бывае зваротным і незваротным (збіраючыся — збіраючы), захоўвае кіраванне: прачытаўшы пра поспехі.

  3. Ад прыслоўя

    Не скланяецца і не спрагаецца; у сказе звычайна з’яўляецца акалічнасцю і адказвае на пытанні як? калі? чаму?

  4. Сціслая і выразная форма

    Дзеепрыслоўе вылучае галоўнае дзеянне, падкрэслівае яго дэталі і робіць фразу больш сціслай; уласціва пераважна пісьмовай мове.

  5. Адзін выканаўца

    Асноўнае і дадатковае дзеянні выконвае адна і тая асоба (прадмет). Праверка: чытаў, думаючы — чытаў і думаў.

  6. Не (ня) з дзеепрыслоўямі

    Звычайна асобна (не ведаючы, не пераскочыўшы); разам — калі без не (ня) слова не ўжываецца (непакоячыся, няволячы) і з прыстаўкай неда- (недацягваючы).

Памятка: разбор па кроках

Прыгорбіўшыся, ціха патэпаў жораў → прыгорбіўшыся — дзеепрыслоўе: дадатковае дзеянне пры выказніку патэпаў; закончанае трыванне, зваротнае; не змяняецца; акалічнасць.

  1. Знайдзі выказнік. Дзеяслоў-выказнік называе асноўнае дзеянне: Лабановіч спусціўся з ганка.
  2. Знайдзі дадатковае дзеянне. Нязменная форма дзеяслова, што паясняе выказнік, — дзеепрыслоўе: падняўшы каўнер.
  3. Правер выканаўцу і не. Абодва дзеянні выконвае адна асоба (падняў і спусціўся); не з дзеепрыслоўем звычайна пішацца асобна.

Цяпер растлумач: Што такое дзеепрыслоўе, якія прыметы дзеяслова і прыслоўя яно спалучае і як пішацца з ім не (ня)?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае дзеепрыслоўе?
2. Якое слова — дзеепрыслоўе?
3. Якая прымета прыслоўя ёсць у дзеепрыслоўя?
4. Якім членам сказа звычайна бывае дзеепрыслоўе?
5. Якое дзеепрыслоўе зваротнае?
6. У якім выпадку не пішацца разам?
7. У якім выпадку не пішацца асобна?
8. Які сказ пабудаваны правільна?
9. У якім склоне залежнае слова ў спалучэнні «прачытаўшы пра поспехі»?
10. Якое дзеепрыслоўе закончанага трывання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑