Вучымся знаходзіць дзеепрыслоўны зварот, вызначаць яго межы і правільна ставіць коскі пры дзеепрыслоўях і дзеепрыслоўных зваротах.
«Высока ў небе, раскінуўшы крылы, плаваў каршун» (М. Даніленка). Прачытай сказ уголас: перад словамі раскінуўшы крылы і пасля іх голас сам робіць паўзы. На пісьме гэтыя паўзы паказваюць коскі. А ці заўсёды дзеепрыслоўе выдзяляецца коскамі?
Што такое дзеепрыслоўны зварот і калі дзеепрыслоўі і дзеепрыслоўныя звароты выдзяляюцца коскамі, а калі — не?
Дзеепрыслоўе разам з залежнымі ад яго словамі ўтварае дзеепрыслоўны зварот. Ён з’яўляецца адным членам сказа — развітай акалічнасцю.
Высока ў небе, раскінуўшы крылы, плаваў каршун (М. Даніленка).
Дзеепрыслоўе раскінуўшы і залежнае слова крылы (раскінуўшы што?) утвараюць зварот. Увесь зварот — адна развітая акалічнасць пры выказніку плаваў.
Дзеепрыслоўны зварот і адзіночнае дзеепрыслоўе выдзяляюцца ў вымаўленні інтанацыяй і паўзамі, а на пісьме — коскамі.
Калі зварот стаіць у пачатку ці ў сярэдзіне сказа, яго вымаўляюць з павышэннем тону, калі ў канцы — з паніжэннем. Месца звароту падказвае, дзе ставіць коскі:
| Месца | Схема | Прыклад |
|---|---|---|
| у пачатку | |зварот|, ... . | Тонка піскнуўшы, мільганула ў гушчар сініца. |
| у сярэдзіне | ... , |зварот|, ... . | Я, стаіўшы дыханне, сачу за ёй. |
| у канцы | ... , |зварот|. | Праляцеў чмель, натужна гудучы. |
Адзіночнае дзеепрыслоўе, якое стаіць у канцы сказа і адказвае на пытанне як?, не выдзяляецца ў вымаўленні інтанацыяй і паўзай, а на пісьме — коскай.
У пачатку сказа адзіночнае дзеепрыслоўе выдзяляецца коскай: Дрэмлючы, нічога не выдрамлеш.
Дзед ішоў дахаты (як?) не спяшаючыся.
Дзеепрыслоўе стаіць адно ў канцы сказа і адказвае на пытанне як? — па сэнсе яно блізкае да прыслоўя (павольна), таму коска не патрэбна.
Калі дзеепрыслоўі ўваходзяць у склад фразеалагізмаў (устойлівых выразаў), то такія спалучэнні на пісьме коскамі не выдзяляюцца.
Фразеалагізмы з дзеепрыслоўямі: вокам не маргнуўшы (‘вельмі лёгка, не саромеючыся’), склаўшы рукі (‘нічога не робячы’), не пакладаючы рук (‘вельмі старанна’), як пшаніцу прадаўшы (‘вельмі моцна’ — пра сон), затаіўшы дыханне (‘вельмі ўважліва’).
Маці па-ранейшаму не можа сядзець склаўшы рукі (А. Жук). Антон натапырыўся і сядзеў як мыла з’еўшы (М. Лупсякоў).
Склаўшы рукі і як мыла з’еўшы — устойлівыя выразы з адным значэннем, яны не выдзяляюцца коскамі.
| Сказ | Коскі | Чаму |
|---|---|---|
| Дрэмлючы, нічога не выдрамлеш. | ёсць | адзіночнае дзеепрыслоўе ў пачатку |
| Людзі, пачуўшы гэты дзіўны спеў, спыняліся. | ёсць | зварот у сярэдзіне — з двух бакоў |
| Праляцеў чмель, натужна гудучы. | ёсць | зварот у канцы сказа |
| Дзед ішоў дахаты не спяшаючыся. | няма | адзіночнае ў канцы, пытанне як? |
| Хлопцы працавалі не пакладаючы рук. | няма | фразеалагізм |
Шукаем нязменную форму дзеяслова з дадатковым дзеяннем.
Мурашка кінуўшы свой груз пабегла да мурашніка.
Далучаем да дзеепрыслоўя ўсе залежныя ад яго словы.
кінуўшы (што?) свой груз → кінуўшы свой груз
Адзіночнае ў канцы на пытанне як? або фразеалагізм — без косак.
сядзець склаўшы рукі; ішоў не спяшаючыся
Зварот у сярэдзіне выдзяляем з абодвух бакоў, у пачатку — коскай пасля, у канцы — коскай перад ім.
Мурашка, кінуўшы свой груз, пабегла да мурашніка.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Тонка піскнуўшы мільганула ў гушчар сініца → дзеепрыслоўе піскнуўшы → зварот тонка піскнуўшы → не фразеалагізм, у пачатку → Тонка піскнуўшы, мільганула ў гушчар сініца.
Задача 1. Практ. 194. Раскажы ў чаце класа, што ты робіш, прыйшоўшы дамоў са школы. Ужыві дзеепрыслоўі адпачыўшы, прачытаўшы, закончыўшы.
Прыйшоўшы дамоў, я перш за ўсё абедаю. Крыху адпачыўшы, сядаю за ўрокі. Прачытаўшы параграф, выконваю практыкаванні, а закончыўшы ўсё, іду гуляць.
Праверце: дзеепрыслоўі і звароты ў пачатку сказа выдзелены коскамі; дадатковае і асноўнае дзеянні выконваю я.
Задача 2. Аднакласнік напісаў падпіс да фота з экскурсіі: «Мы слухалі экскурсавода, затаіўшы дыханне. Потым, сеўшы ў аўтобус спявалі песні». Правер коскі і выправі памылкі.
Мы слухалі экскурсавода затаіўшы дыханне. Потым, сеўшы ў аўтобус, спявалі песні.
Праверце: затаіўшы дыханне — фразеалагізм (‘вельмі ўважліва’), коскай не выдзяляецца; зварот сеўшы ў аўтобус стаіць у сярэдзіне — коскі з абодвух бакоў.
Задача 3. Практ. 193. Апішы ў 2–3 сказах, як рыхтуецца да навальніцы двор або парк. Ужыві два дзеепрыслоўныя звароты ў розных месцах сказа.
Набліжаецца навальніца. Схапіўшы мячы, дзеці пабеглі пад дах. Сабака, падціснуўшы хвост, схаваўся ў будцы, а вецер гнаў па двары лісце, круцячы яго ў паветры.
Праверце: звароты ў пачатку, сярэдзіне і канцы сказа выдзелены коскамі правільна.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Знакі прыпынку прапушчаны. Вызнач, ці трэба ў сказе выдзяляць дзеепрыслоўе (зварот) коскамі. Сказы — з практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Параўнай: «Не спяшаючыся, дзед ішоў дахаты» і «Дзед ішоў дахаты не спяшаючыся». Чаму ў першым сказе коска ёсць, а ў другім няма?
Выключэнне датычыцца толькі адзіночнага дзеепрыслоўя ў канцы сказа на пытанне як?. Там яно цесна звязана з выказнікам і па сэнсе блізкае да прыслоўя (ішоў павольна), паўзы перад ім няма — і коскі няма. У пачатку сказа дзеепрыслоўе вымаўляецца з павышэннем тону і паўзай, таму выдзяляецца коскай.
Чаму ў сказе «Маці не можа сядзець склаўшы рукі» коскі няма, а ў сказе «Склаўшы рукі на грудзях, маці задумалася» — ёсць?
У першым сказе склаўшы рукі — фразеалагізм з адным значэннем ‘нічога не робячы’; рукі тут ніхто не складае. Фразеалагізмы з дзеепрыслоўямі коскамі не выдзяляюцца. У другім сказе гэта сапраўднае дадатковае дзеянне — маці склала рукі на грудзях. Гэта дзеепрыслоўны зварот у пачатку сказа, таму пасля яго коска.
Практ. 193. Параўнай: «Мурашка, кінуўшы свой груз, пабегла да мурашніка» і «Мурашка кінула свой груз і пабегла да мурашніка». Які сказ больш дынамічны і чаму?
Больш дынамічны першы. Дзеепрыслоўны зварот вылучае галоўнае дзеянне (пабегла), а дадатковае (кінуўшы груз) падае сцісла, як дэталь, што адбылася імгненна. Аднародныя выказнікі ставяць абодва дзеянні ў адзін рад, і апавяданне становіцца больш спакойным. Таму аўтар перад навальніцай выбірае звароты: усё ў лесе рухаецца хутка і адначасова.
Дзеепрыслоўе з залежнымі ад яго словамі ўтварае дзеепрыслоўны зварот: раскінуўшы крылы, натужна гудучы.
Увесь зварот — адзін член сказа, развітая акалічнасць; падкрэсліваем яго цалкам.
Зварот і адзіночнае дзеепрыслоўе выдзяляюцца ў вымаўленні інтанацыяй і паўзамі, а на пісьме — коскамі.
У сярэдзіне сказа зварот выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў, у пачатку — коскай пасля, у канцы — коскай перад ім.
Адзіночнае дзеепрыслоўе ў канцы сказа на пытанне як? коскай не выдзяляецца: Дзед ішоў дахаты не спяшаючыся.
Устойлівыя выразы з дзеепрыслоўямі коскамі не выдзяляюцца: працавалі не пакладаючы рук, слухалі затаіўшы дыханне.
Вавёрка, слаба піскнуўшы, зляцела на зямлю → піскнуўшы (як?) слаба — зварот у сярэдзіне сказа, развітая акалічнасць → коскі з абодвух бакоў.
Цяпер растлумач: Што такое дзеепрыслоўны зварот і калі дзеепрыслоўі і дзеепрыслоўныя звароты выдзяляюцца коскамі, а калі — не?
Загрузка прагрэсу…