Паўтарэнне вывучанага ў V—VI класах

§ 4. Назоўнік, прыметнік, займеннік, лічэбнік як часціны мовы, іх граматычныя прыметы

Паўтараем вывучанае ў V—VI класах: назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік як самастойныя часціны мовы — іх агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы і ролю ў сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пяць, пяцёрка, пяты, пяцёра — словы з адным коранем, але гэта розныя часціны мовы. Як іх адрозніць? Па пытанні, па значэнні і па тым, як слова змяняецца. Успомнім, што мы ўжо ведаем.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах адрозніваюць назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік?

01

Часціны мовы

Марфалогія вывучае слова як часціну мовы. Усе часціны мовы падзяляюцца на самастойныя і службовыя. Часціну мовы вызначаюць па агульным значэнні, марфалагічных прыметах і сінтаксічнай ролі (якім членам сказа слова бывае).

У V—VI класах вывучаліся самастойныя часціны мовы назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік. Марфалагічныя прыметы бываюць нязменныя (уласцівыя слову ва ўсіх формах) і зменныя (змяняюцца разам з формай слова).

Паглядзім, як гэта працуе

пяць (колькі?) — лічэбнік; пяцёрка (што?) — назоўнік; пяты (каторы?) — лічэбнік; пяцёра (колькі?) — лічэбнік.

Аднолькавы корань не робіць словы адной часцінай мовы. Пяцёрка абазначае прадмет (адзнаку, лічбу), таму гэта назоўнік, хоць і звязана з лікам.

02

Назоўнік

Назоўнік — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што?

  • Разрады паводле значэння: агульныя і ўласныя; адушаўлёныя і неадушаўлёныя; асабовыя і неасабовыя; канкрэтныя і абстрактныя; зборныя, рэчыўныя.
  • Нязменныя прыметы: род, скланенне. Зменныя: склон, лік.
  • У сказе бывае любым членам сказа: дзейнікам, выказнікам, дапаўненнем, азначэннем, акалічнасцю.
Паглядзім, як гэта працуе

Пахнуць мятай мокрыя лугі (П. Панчанка).

Мятай — назоўнік, пачатковая форма мята: агульны, неадушаўлёны, канкрэтны, жаночы род, 1-е скланенне; ужыты ў творным склоне адзіночнага ліку, у сказе — дапаўненне.

03

Прыметнік

Прыметнік — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? чый?

  • Разрады паводле значэння: якасныя, адносныя і прыналежныя. Якасныя прыметнікі маюць ступені параўнання.
  • Марфалагічныя прыметы: род (у адзіночным ліку), лік, склон — залежаць ад назоўніка.
  • У сказе бывае азначэннем і выказнікам.
Паглядзім, як гэта працуе

Птушаняты з цёплага дупла (П. Панчанка). Добры — лепшы, больш добры — найлепшы, самы добры.

Цёплага — якасны прыметнік (пачатковая форма цёплы), ніякі род, адзіночны лік, родны склон, у сказе — азначэнне. Ступені параўнання ўтвараюцца ад якасных прыметнікаў.

04

Лічэбнік

Лічэбнік — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае колькасць або парадак прадметаў пры іх лічэнні і адказвае на пытанні колькі? каторы?

  • Разрады паводле значэння: колькасныя (пяць, двое) і парадкавыя (пяты).
  • Разрады паводле будовы: простыя (сем), складаныя (семсот) і састаўныя (трыста шэсцьдзясят).
  • Марфалагічныя прыметы: род, лік, склон.
  • У сказе: колькасныя — любы член сказа; парадкавыя — азначэнне і выказнік.
Паглядзім, як гэта працуе

Дыск можа захаваць трыста шэсцьдзясят тэрабайт даных (практ. 24).

Трыста шэсцьдзясят — колькасны, састаўны (з двух слоў) лічэбнік, ужыты ў вінавальным склоне. Сёмы — парадкавы лічэбнік, а не прыметнік: ён абазначае парадак пры лічэнні.

05

Займеннік

Займеннік — гэта самастойная часціна мовы, якая ўказвае на прадмет, прымету або колькасць, але не называе іх.

  • Разрады паводле значэння: асабовыя, зваротны, прыналежныя, указальныя, азначальныя, пытальныя, адносныя, адмоўныя, няпэўныя. У асабовых займеннікаў ёсць асоба.
  • Марфалагічныя прыметы: склон, род, лік.
  • У сказе бывае дзейнікам, выказнікам, азначэннем, дапаўненнем, радзей — акалічнасцю.
Паглядзім, як гэта працуе

Хацелася адкрыць яму ўсю душу. Твая таямніца будзе ім захаваная вярней, чым у цябе самога (М. Шчаглоў).

Займеннікі ўжыты ў патрэбных склонах: (ён) → яму (Д. скл.), (уся) → усю (В. скл.), (ён) → ім (Т. скл.), (ты) → у цябе (Р. скл.). Пасля галоснай у пераходзіць у ў: яму ўсю.

Параўноўваем і заўважаем

Чатыры часціны мовы побач

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Часціна мовыПытанніРоля ў сказе
назоўнікхто? што?любы член сказа
прыметнікякі? чый?азначэнне, выказнік
лічэбнікколькі? каторы?колькасны — любы член сказа; парадкавы — азначэнне, выказнік
займеннікхто? што? які? чый? колькі?дзейнік, выказнік, азначэнне, дапаўненне, радзей акалічнасць
Прасочваем шлях

Як вызначыць часціну мовы

  1. Ставім пытанне

    Ад галоўнага слова задаём пытанне да слова.

    У тых (якіх?) позірках… — пытанне які?

  2. Вызначаем агульнае значэнне

    Прадмет, прымета, колькасць або ўказанне без назвы.

    Тых — указвае на прымету, але не называе яе.

  3. Правяраем марфалагічныя прыметы і ролю

    Як слова змяняецца і якім членам сказа з’яўляецца.

    Тых — указальны займеннік, мн. лік, месны склон, азначэнне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Назоўнік, прыметнік ці лічэбнік?

Словы з практ. 21. Задай пытанне і падумай, што абазначае слова: прадмет, прымету ці колькасць і парадак.

Думай як філолаг

Часціна мовы — не па корані

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пяць — лічэбнік, а пяцёрка — назоўнік, хоць абодва словы звязаны з лікам 5?

Зверыць разважанне

Часціну мовы вызначаюць па агульным значэнні, пытанні і марфалагічных прыметах. Пяць адказвае на пытанне колькі? і абазначае колькасць пры лічэнні — лічэбнік. Пяцёрка адказвае на пытанне што?, абазначае прадмет (адзнаку, лічбу, нумар), мае род (жаночы), змяняецца па ліках (пяцёркі) — значыць, назоўнік.

Займеннік называюць «часцінай мовы-намеснікам». Чаму? Дакажы на прыкладзе з тэксту пра Купалу.

Зверыць разважанне

Займеннік указвае на прадмет, прымету або колькасць, але не называе іх, а замяняе назоўнік, прыметнік або лічэбнік. У сказе «Тыя ж, хто Купалу ўжо ведаў, да яго наогул з гэткімі справамі не звярталіся» займеннік яго замяняе назоўнік Купала, каб не паўтараць яго, а гэткімі замяняе прымету (такія справы, як прамовы).

Аднакласнік лічыць, што сёмы — прыметнік, бо адказвае на пытанне які? і змяняецца па родах (сёмы, сёмая, сёмае). Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Сёмы адказвае на пытанне каторы? і абазначае парадак прадмета пры лічэнні, таму гэта парадкавы лічэбнік. Ён сапраўды змяняецца па родах, ліках і склонах, як прыметнік, але агульнае значэнне — парадак пры лічэнні — робіць яго лічэбнікам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзве групы

    Усе часціны мовы падзяляюцца на самастойныя і службовыя; назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік — самастойныя.

  2. Назоўнік

    Абазначае прадмет, адказвае на пытанні хто? што?; род і скланенне нязменныя, склон і лік змяняюцца.

  3. Прыметнік

    Абазначае прымету прадмета, бывае якасным, адносным, прыналежным; змяняецца па родах (у адз. л.), ліках і склонах.

  4. Лічэбнік

    Абазначае колькасць або парадак пры лічэнні: колькасныя і парадкавыя; простыя, складаныя, састаўныя.

  5. Займеннік

    Указвае на прадмет, прымету або колькасць, але не называе іх; змяняецца па склонах, а многія — па родах і ліках.

  6. Не толькі корань

    Пяцёрка — назоўнік, пяты — лічэбнік, пяць — лічэбнік: часціну мовы вызначаюць па значэнні, пытанні і прыметах, а не па корані.

Памятка: разбор па кроках

Цёплага (якога?) дупла → прымета прадмета → прыметнік, якасны, Н. ф. цёплы, Р. скл., адз. л., н. р., азначэнне.

  1. Ставім пытанне да слова. Цёплага (якога?) дупла — пытанне які?
  2. Вызначаем агульнае значэнне. Слова абазначае прымету прадмета — значыць, гэта прыметнік.
  3. Называем прыметы і ролю ў сказе. Якасны, пачатковая форма цёплы, Р. скл., адз. л., н. р.; у сказе — азначэнне.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах адрозніваюць назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што вывучае марфалогія?
2. Якая прымета назоўніка нязменная?
3. Якія разрады маюць прыметнікі паводле значэння?
4. Які лічэбнік з’яўляецца састаўным?
5. Якім членам сказа бываюць парадкавыя лічэбнікі?
6. Якая часціна мовы ўказвае на прадмет, прымету або колькасць, але не называе іх?
7. У якім радзе ўсе словы — назоўнікі?
8. Як правільна раскрыць дужкі: «стаяць на (снег)»?
9. Як правільна: «Хацелася адкрыць (ён) (уся) душу»?
10. Да якой часціны мовы адносіцца слова двое?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑