Дзеепрыслоўе

§ 31. Дзеепрыслоўі незакончанага трывання, іх утварэнне і правапіс

Даведваемся, што абазначаюць дзеепрыслоўі незакончанага трывання, і вучымся правільна ўтвараць іх пры дапамозе суфіксаў -учы (-ючы), -ачы (-ячы).

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Конь, напружваючыся, цягнуў цяжкі воз». Конь напружваўся і цягнуў адначасова — адно дзеянне не скончылася раней за другое. Дзеепрыслоўе напружваючыся перадае такое незакончанае дадатковае дзеянне. Як утвараюцца такія формы і чаму ў адных -учы, а ў другіх -ачы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначаюць дзеепрыслоўі незакончанага трывання і як яны ўтвараюцца?

01

Незакончанае дадатковае дзеянне

Дзеепрыслоўі могуць быць незакончанага і закончанага трывання. Дзеепрыслоўе незакончанага трывання абазначае незакончанае дадатковае дзеянне, якое звычайна адбывалася ці адбываецца адначасова з асноўным дзеяннем, выражаным дзеясловам-выказнікам. Яно адказвае на пытанне што робячы?

Дзеепрыслоўе закончанага трывання (пытанне што зрабіўшы?) звычайна абазначае закончанае дадатковае дзеянне, якое адбылося раней за асноўнае ці пасля яго: Азірнуўшыся, ён убачыў на вуліцы цяпельца (спачатку азірнуўся, а потым убачыў).

Паглядзім, як гэта працуе

Конь, напружваючыся, цягнуў цяжкі воз.

Цягнуў (што робячы?) напружваючыся — незакончанае дадатковае дзеянне адбывалася адначасова з асноўным: напружваўся і цягнуў.

02

Ад якой асновы ўтвараюцца

Ад дзеясловаў незакончанага трывання ўтвараюцца дзеепрыслоўі незакончанага трывання, а ад дзеясловаў закончанага трывання — дзеепрыслоўі закончанага трывання.

Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад асновы цяперашняга часу дзеясловаў незакончанага трывання з дапамогай суфіксаў -учы (-ючы), -ачы (-ячы).

Аснова цяперашняга часуСуфіксДзеепрыслоўе
піш(уць)-учыпішучы
чыта(юць) (чытай(уць))-ючычытаючы
бач(аць)-ачыбачачы
кос(яць)-ячыкосячы
смя(юц)ца (смяй(уц)ца)-ючы-смеючыся
03

Як выбраць суфікс

Каб знайсці аснову цяперашняга часу, ставім дзеяслоў у форму 3-й асобы множнага ліку (яны …). Калі канчатак -уць (-юць), пішам суфікс -учы (-ючы); калі -аць (-яць) — суфікс -ачы (-ячы).

Паглядзім, як гэта працуе

гаварыць — гавораць — гаворачы; касіць — косяць — косячы; спрабаваць — спрабуюць — спрабуючы; ісці — ідуць — ідучы.

Аснову бярэм менавіта з цяперашняга часу, а не з неазначальнай формы: таму гаворачы (не гаварачы), спрабуючы (не спрабаваючы).

Параўноўваем і заўважаем

Праз форму «яны» — да дзеепрыслоўя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ДзеяслоўЯны (3-я ас. мн. л.)Дзеепрыслоўе
пісацьпішуцьпішучы
чытацьчытаюцьчытаючы
палявацьпалююцьпалюючы
бачыцьбачацьбачачы
лавіцьловяцьловячы
смяяццасмяюццасмеючыся
04

Зваротныя дзеепрыслоўі

Ад зваротных дзеясловаў утвараюцца зваротныя дзеепрыслоўі: пасля суфікса захоўваецца постфікс -ся.

Паглядзім, як гэта працуе

смяюцца — смеючыся; прыглядаюцца — прыглядаючыся; кружацца — кружачыся.

Спачатку суфікс -ючы, -ачы, потым -ся: прыгляда-ючы-ся, круж-ачы-ся.

Прасочваем шлях

Як утварыць дзеепрыслоўе незакончанага трывання

  1. Правяраем трыванне

    Дзеяслоў павінен быць незакончанага трывання (што рабіць?).

    верыць (што рабіць?) — незакончанае

  2. Ставім у форму «яны»

    3-я асоба мн. л. цяперашняга часу паказвае аснову і канчатак.

    яны вераць

  3. Выбіраем суфікс

    -уць (-юць) → -учы (-ючы); -аць (-яць) → -ачы (-ячы).

    вер-аць → верачы

  4. Дадаём -ся

    Калі дзеяслоў зваротны, пасля суфікса пішам -ся.

    прыглядацца → прыглядаючыся

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які суфікс у дзеепрыслоўі?

Утвары ў думках дзеепрыслоўе незакончанага трывання і вызнач суфікс. Падказка: пастаў дзеяслоў у форму «яны».

Думай як філолаг

Разважаем пра дзеепрыслоўі незакончанага трывання

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Практ. 200. Чаму сказы «Над берагам кружацца чайкі. Іх прарэзлівыя крыкі разносяцца па наваколлі» нельга злучыць у адзін, замяніўшы дзеяслоў дзеепрыслоўем?

Зверыць разважанне

Асноўнае і дадатковае дзеянні павінна выконваць адна і тая асоба (прадмет). Тут кружацца чайкі, а разносяцца крыкі — дзейнікі розныя. Калі напісаць «Чайкі кружацца, разносячыся…», атрымаецца, што разносяцца самі чайкі. Таму тут дзеепрыслоўе ўжыць нельга.

Чаму ад дзеяслова прачытаць нельга ўтварыць дзеепрыслоўе з суфіксам -ючы?

Зверыць разважанне

Дзеепрыслоўі на -учы (-ючы), -ачы (-ячы) утвараюцца ад асновы цяперашняга часу дзеясловаў незакончанага трывання. Прачытаць — закончанага трывання, цяперашняга часу ў яго няма (прачытаюць — будучы час). Таму ад яго ўтвараецца дзеепрыслоўе закончанага трывання — прачытаўшы.

Параўнай рускія і беларускія дзеепрыслоўі: читая — чытаючы, видя — бачачы. Што агульнае і чым яны адрозніваюцца?

Зверыць разважанне

Агульнае: і ў рускай, і ў беларускай мове гэтыя дзеепрыслоўі ўтвараюцца ад асновы цяперашняга часу дзеясловаў незакончанага трывання (читают — читая, чытаюць — чытаючы). Адрозненне ў суфіксах: у рускай мове -а (-я), а ў беларускай — -учы (-ючы), -ачы (-ячы). Таму пры перакладзе нельга пісаць «чытая» — трэба чытаючы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адначасовае дзеянне

    Дзеепрыслоўе незакончанага трывання абазначае незакончанае дадатковае дзеянне, што адбываецца адначасова з асноўным.

  2. Пытанне што робячы?

    Конь, напружваючыся (што робячы?), цягнуў воз; закончанае трыванне — што зрабіўшы?

  3. Трыванне захоўваецца

    Ад дзеясловаў незакончанага трывання — дзеепрыслоўі незакончанага трывання, ад закончанага — закончанага.

  4. Аснова цяперашняга часу

    Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад асновы цяперашняга часу: піш(уць), бач(аць).

  5. Чатыры суфіксы

    -учы (-ючы) пры канчатку -уць (-юць), -ачы (-ячы) пры канчатку -аць (-яць): пішучы, чытаючы, бачачы, косячы.

  6. Зваротныя формы

    У зваротных дзеепрыслоўях пасля суфікса — постфікс -ся: смеючыся, прыглядаючыся, кружачыся.

Памятка: разбор па кроках

Касіць → незакончанае трыванне → яны кос-яць → суфікс -ячы → косячы.

  1. Правер трыванне. Дзеепрыслоўе на -учы (-ючы), -ачы (-ячы) утвараецца толькі ад дзеяслова незакончанага трывання: верыць (што рабіць?).
  2. Пастаў дзеяслоў у форму «яны». Аснова цяперашняга часу і канчатак 3-й асобы мн. л.: вер-аць.
  3. Выберы суфікс і далучы -ся. -аць (-яць) → -ачы (-ячы), -уць (-юць) → -учы (-ючы): верачы; у зваротных дзеясловах — яшчэ -ся.

Цяпер растлумач: Што абазначаюць дзеепрыслоўі незакончанага трывання і як яны ўтвараюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае дзеепрыслоўе незакончанага трывання?
2. На якое пытанне адказвае дзеепрыслоўе незакончанага трывання?
3. Ад якой асновы ўтвараюцца дзеепрыслоўі незакончанага трывання?
4. Які суфікс у дзеепрыслоўі бачачы?
5. Якое дзеепрыслоўе ўтворана правільна?
6. Ад якога дзеяслова НЕЛЬГА ўтварыць дзеепрыслоўе незакончанага трывання?
7. Якое дзеепрыслоўе ўтворана ад дзеяслова смяяцца?
8. Ад якога дзеяслова ўтворана дзеепрыслоўе ловячы?
9. У якім сказе ёсць дзеепрыслоўе незакончанага трывання?
10. Якое дзеепрыслоўе ўтворана ад дзеяслова паляваць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑