Даведваемся, што абазначаюць дзеепрыслоўі закончанага трывання, і вучымся ўтвараць іх ад асновы неазначальнай формы пры дапамозе суфіксаў -ўшы і -шы.
«Азірнуўшыся, ён убачыў на вуліцы цяпельца». Спачатку чалавек азірнуўся, а потым убачыў — адно дзеянне скончылася раней за другое. Такое закончанае дадатковае дзеянне перадае дзеепрыслоўе закончанага трывання. Чаму ж тады прачытаўшы, але прынёсшы?
Што абазначаюць дзеепрыслоўі закончанага трывання і як яны ўтвараюцца?
Дзеепрыслоўе закончанага трывання звычайна абазначае закончанае дадатковае дзеянне, якое адбылося раней за асноўнае дзеянне, выражанае дзеясловам-выказнікам, ці пасля яго. Яно адказвае на пытанне што зрабіўшы?
Азірнуўшыся, ён убачыў на вуліцы цяпельца.
Убачыў (што зрабіўшы?) азірнуўшыся — закончанае дадатковае дзеянне адбылося раней за асноўнае: спачатку азірнуўся, а потым убачыў.
Дзеепрыслоўі закончанага трывання ўтвараюцца ад асновы неазначальнай формы дзеяслова закончанага трывання пры дапамозе суфіксаў -шы (пасля зычных) і -ўшы (пасля галосных).
| Аснова неазначальнай формы | Суфікс | Дзеепрыслоўе |
|---|---|---|
| прачыта(ць) | -ўшы | прачытаўшы |
| прынес(ці) | -шы | прынёсшы |
| пастрыг(чы) | -шы | пастрыгшы |
| задума(цца) | -ўшы- | задумаўшыся |
Калі аснова неазначальнай формы заканчваецца на галосны, пішам -ўшы: згубі(ць) — згубіўшы, набра(ць) — набраўшы, узмахну(ць) — узмахнуўшы. Калі на зычны — -шы: прынес(ці) — прынёсшы, пастрыг(чы) — пастрыгшы.
Ад зваротных дзеясловаў пасля суфікса захоўваецца -ся: задумацца — задумаўшыся, нахіліцца — нахіліўшыся. У некаторых дзеясловах з -йсці аснова мяняецца: выйсці — выйшаўшы, перайсці — перайшоўшы.
Стары ляснік, перайшоўшы рачулку па зробленай яго рукамі кладцы, выбраўся на сухі высокі бераг (І. Шамякін).
Дзеепрыслоўе перайшоўшы (што зрабіўшы?) утворана ад дзеяслова закончанага трывання перайсці; зварот стаіць у сярэдзіне сказа і выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.
| Прымета | Незакончанае | Закончанае |
|---|---|---|
| Пытанне | што робячы? | што зрабіўшы? |
| Дадатковае дзеянне | адначасова з асноўным | раней за асноўнае ці пасля яго |
| Аснова | цяперашняга часу | неазначальнай формы |
| Суфіксы | -учы (-ючы), -ачы (-ячы) | -ўшы, -шы |
| Прыклады | збіраючы, прыглядаючыся | сабраўшы, задумаўшыся |
У беларускай мове дзеепрыслоўі закончанага трывання маюць суфіксы -ўшы, -шы: атрымаўшы, прачытаўшы, прынёсшы. У рускай мове ў іх ёсць і суфікс -в, таму пры перакладзе трэба быць уважлівым.
Атрымаўшы кнігу ў бібліятэцы, уважліва азнаёмся з ёй. Прачытаўшы на тытульным лісце прозвішча аўтара, пастарайся запомніць, хто напісаў гэтую кнігу.
Пры перакладзе рускія формы з -в становяцца беларускімі формамі з -ўшы; а дзеепрыслоўі незакончанага трывання з -я — формамі з -учы (-ючы), -ачы (-ячы): не глытаючы, не прапускаючы, прадумваючы.
Дзеяслоў павінен быць закончанага трывання (што зрабіць?).
убачыць (што зрабіць?) — закончанае
Адкідаем -ць (-ці, -чы) неазначальнай формы.
убачы(ць), прынес(ці)
Пасля галоснага — -ўшы, пасля зычнага — -шы.
убачыўшы, прынёсшы
Калі дзеяслоў зваротны, пасля суфікса пішам -ся.
нахіліцца → нахіліўшыся
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Прывезці → закончанае трыванне → аснова прывез(ці) на зычны → суфікс -шы → прывёзшы.
Задача 1. Практ. 208. Напішы для класнага куточка 2–3 парады «Як чытаць кнігу». Ужыві два дзеепрыслоўі закончанага трывання.
Атрымаўшы кнігу ў бібліятэцы, разгледзь вокладку і тытульны ліст. Прачытаўшы кнігу, падумай, чым яна цябе ўзбагаціла. Закончыўшы, раскажы пра яе сябру.
Праверце: дзеепрыслоўі маюць суфікс -ўшы (не «атрымаў», не «прачытаў»); звароты ў пачатку сказа выдзелены коскамі.
Задача 2. Аднакласнік перакладаў тэкст з рускай мовы і напісаў: «Прачытав кнігу, я пазнаёміўся з аўтарам. Закрыв апошнюю старонку, задумаўся». Выправі памылкі.
Прачытаўшы кнігу, я пазнаёміўся з аўтарам. Закрыўшы апошнюю старонку, задумаўся.
Праверце: беларускія дзеепрыслоўі закончанага трывання маюць суфікс -ўшы (-шы), а не рускае -в.
Задача 3. Практ. 206. Напішы падпіс да фота з восеньскага поля, дзе ляцяць жоравы. Ужыві адно дзеепрыслоўе закончанага і адно — незакончанага трывання.
Жоравы, сабраўшыся ў клін, ляцяць над полем, сумна курлычучы.
Праверце: сабраўшыся — закончанае трыванне (што зрабіўшы?), курлычучы — незакончанае (што робячы?); звароты выдзелены коскамі.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Утвары ў думках дзеепрыслоўе закончанага трывання і вызнач суфікс. Падказка: на што заканчваецца аснова неазначальнай формы?
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Чаму пішам прачытаўшы, але прынёсшы, а не «прынесўшы»?
Суфікс выбіраем па апошнім гуку асновы неазначальнай формы. Ў (у нескладовае) у беларускай мове бывае пасля галоснага: прачыта- + -ўшы. Аснова прынес- заканчваецца на зычны, і пасля яго ставіцца суфікс -шы: прынёсшы. Гэтак жа пастрыгшы, прывёзшы.
Практ. 205. Калі ў тэксце Я. Коласа замяніць дзеясловы дзеепрыслоўямі, атрымаецца «выгнуўшыся», але «пралягаючы». Чаму ў першым -ўшы, а ў другім -ючы?
Дзеепрыслоўе захоўвае трыванне дзеяслова. Выгнуцца — закончанага трывання, таму дзеепрыслоўе закончанага трывання з -ўшы: выгнуўшыся. Пралягаць — незакончанага трывання (што рабіць?), ад яго ўтвараецца дзеепрыслоўе з -ючы: пралягаючы.
Чаму пры перакладзе з рускай мовы «Получив книгу…» нельга пісаць «Атрымаў кнігу…»?
Получив — дзеепрыслоўе (дадатковае дзеянне), а атрымаў — дзеяслоў прошлага часу. Калі напісаць «Атрымаў кнігу, уважліва азнаёмся з ёй», атрымаецца два асноўныя дзеянні ў розных формах, і сказ разваліцца. Па-беларуску трэба дзеепрыслоўе з суфіксам -ўшы: «Атрымаўшы кнігу ў бібліятэцы, уважліва азнаёмся з ёй».
Дзеепрыслоўе закончанага трывання абазначае закончанае дадатковае дзеянне, што адбылося раней за асноўнае ці пасля яго.
Азірнуўшыся (што зрабіўшы?), ён убачыў цяпельца: спачатку азірнуўся, потым убачыў.
Утвараюцца ад асновы неазначальнай формы дзеясловаў закончанага трывання: прачыта(ць), прынес(ці).
Прачытаўшы, згубіўшы, узмахнуўшы, задумаўшыся.
Прынёсшы, пастрыгшы; асобна запамінаем выйсці — выйшаўшы, перайсці — перайшоўшы.
Рускія получив, прочитав па-беларуску — атрымаўшы, прачытаўшы: толькі суфікс -ўшы (-шы).
Здзейсніць → закончанае трыванне → аснова здзейсні(ць) заканчваецца на галосны → здзейсніўшы.
Цяпер растлумач: Што абазначаюць дзеепрыслоўі закончанага трывання і як яны ўтвараюцца?
Загрузка прагрэсу…