Дзеепрыслоўе

§ 33. Выбарачны пераказ тэксту

Вучымся пісаць выбарачны пераказ: адбіраць з тэксту толькі тое, што адносіцца да зададзенай тэмы, і будаваць з выбранага звязнае выказванне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У апавяданні Я. Галубовіча «Жураўка ідзе ў атаку» ёсць і рыбалка на Віліі, і размова з суседам, і бой шэрага жураўля з варонамі. Калі расказаць толькі пра тое, як журавель даў адпор нахабным варонам, атрымаецца не поўны, а выбарачны пераказ. Як вызначыць, што ўзяць з тэксту, а што апусціць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як напісаць выбарачны пераказ: што выбіраць з тэксту і як звязаць выбранае ў адно цэлае?

01

Што такое выбарачны пераказ

Выбарачны пераказ — гэта пераказ не ўсяго тэксту, а толькі той часткі зместу, якая адносіцца да зададзенай тэмы.

Тэму выбарачнага пераказу звычайна падказвае заданне: «Перад навальніцай» (апусціце інфармацыю пра матылька), «Нечаканы адпор» (апусціце ўсю інфармацыю пра людзей і іх назіранні за сутычкай).

Паглядзім, як гэта працуе

Мурашка, кінуўшы свой груз, пабегла хутчэй да мурашніка. Лётае на ўзлеску матылёк (паводле У. Аляхновіча).

Для тэмы «Перад навальніцай» першы сказ патрэбны: ён паказвае, як лясныя насельнікі хаваюцца ад навальніцы. Другі сказ — пра матылька, яго ў пераказ не бярэм.

Параўноўваем і заўважаем

Віды пераказу

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Від пераказуШто перадаёмПрыклад задання
Падрабязныувесь змест блізка да тэкстуПеракажыце тэкст падрабязна.
Сціслыувесь змест коратка, толькі галоўнаеПеракажыце тэкст сцісла.
Выбарачнытолькі частку зместу па зададзенай тэмеПеракажыце на тэму «Нечаканы адпор».
02

Тэма, асноўная думка і межы

Перш чым пісаць, прачытайце тэкст, высветліце значэнні незразумелых слоў. Вызначце тэму, асноўную думку тэксту і падтэмы, з дапамогай якіх раскрываецца тэма. Падумайце над тэмай выбарачнага пераказу, вызначце яе межы.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэкст «Жураўка ідзе ў атаку»: падтэмы — рыбалка; размова з суседам пра жураўля; журавель у гароху; атака варон; адпор жураўля.

Тэма пераказу «Нечаканы адпор» абмяжоўваецца трыма апошнімі падтэмамі: пра рыбалку і суседа не пішам.

03

Адбор матэрыялу

Уважліва прачытайце тэкст. Выберыце з тэксту тое, што непасрэдна адносіцца да тэмы, зрабіце неабходныя выпіскі. Вызначце асноўную думку пераказу.

Выпісваць зручна асобныя словы і выразы, якія дапамогуць перадаць змест вобразна: спікіраваўшы на жураўля, дзяўблі, шчыпалі за крылы, раптоўна крутануўшыся, каменем паляцела на зямлю.

Паглядзім, як гэта працуе

«У мяне ад крыўды ажно закалацілася сэрца».

Гэта пачуцці апавядальніка, гэта значыць інфармацыя пра людзей. Па ўмове задання яе апускаем.

04

Стыль, тып і план

Падумайце над стылем і тыпам (апавяданне, апісанне, разважанне) будучага выказвання. Складзіце план. Майце на ўвазе, што паслядоўнасць падзей у выбарачным пераказе можа не супадаць з тэкстам.

Паглядзім, як гэта працуе

Прыкладны план: 1. На абед у гарох. 2. Вароны атакуюць. 3. Уцёкі жураўля. 4. Пастаяў за сябе.

Тэкст мастацкага стылю, тып — апавяданне. План адлюстроўвае толькі падзеі, звязаныя з тэмай «Нечаканы адпор».

05

Сувязь частак і праверка

Прадумайце, як лепш звязаць сэнсавыя часткі выбарачнага пераказу, якія словы, выразы, сказы для гэтага трэба выкарыстаць. Напішыце чарнавы варыянт, пасля праверкі і дапрацоўкі перапішыце яго.

Калі частку тэксту апусцілі, паміж выбранымі кавалкамі можа ўтварыцца «шво». Яго закрываюць словамі і сказамі-звязкамі: аднойчы, раптам, але, тады, у гэты момант, нарэшце.

Паглядзім, як гэта працуе

Аднойчы шэры журавель прыляцеў на поле паласавацца гарохам. … Раптам аднекуль наляцелі вароны.

Слова аднойчы замяняе апушчаны пачатак пра рыбалку, а раптам звязвае мірную карціну з нападам варон.

Прасочваем шлях

Выбарачны пераказ па кроках

  1. Вызначаем тэму і межы

    Чытаем заданне: што пераказваць і што апусціць.

    «Нечаканы адпор» — толькі журавель і вароны

  2. Адбіраем матэрыял

    Шукаем у тэксце ўсё, што адносіцца да тэмы, робім выпіскі.

    спікіраваўшы на жураўля, раптоўна крутануўшыся

  3. Складаем план

    Парадак пунктаў можа не супадаць з тэкстам.

    На абед у гарох → Вароны атакуюць → Уцёкі жураўля → Пастаяў за сябе

  4. Звязваем і правяраем

    Закрываем «швы» словамі-звязкамі, пішам чарнавік і правяраем.

    Аднойчы… Раптам… Але…

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Увойдзе ў пераказ «Нечаканы адпор»?

Тэма — «Нечаканы адпор». Па заданні трэба апусціць усю інфармацыю пра людзей і іх назіранні за сутычкай. Вызначы, ці ўвойдзе ў пераказ кожны фрагмент.

Думай як філолаг

Разважаем пра выбарачны пераказ

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чым выбарачны пераказ адрозніваецца ад сціслага?

Зверыць разважанне

Сціслы пераказ перадае ўвесь змест тэксту, толькі коратка: галоўнае з кожнай часткі. Выбарачны перадае не ўвесь змест, а толькі тое, што адносіцца да зададзенай тэмы, і пры гэтым можа быць даволі падрабязным. З тэксту «Жураўка ідзе ў атаку» сціслы пераказ уключыць і рыбалку, і размову з суседам, а выбарачны «Нечаканы адпор» — толькі сутычку жураўля з варонамі.

Практ. 193. Ці ўвойдуць у пераказ «Перад навальніцай» сказы з дзеепрыслоўнымі зваротамі (пра мурашку, жука, чмяля, сініцу)? Якой інфармацыяй іх трэба дапоўніць?

Зверыць разважанне

Увойдуць: яны паказваюць, як лясныя насельнікі рыхтуюцца да навальніцы, і перадаюць трывогу і імклівасць. Але іх трэба дапоўніць пачаткам (набліжаецца навальніца, далёка прабубніў гром, на ўзлеску ўсё заварушылася) і апісаннем віхру, хмары і маланак. А ўсё пра матылька апускаем.

Чаму паслядоўнасць падзей у выбарачным пераказе можа не супадаць з тэкстам?

Зверыць разважанне

Матэрыял да тэмы часта раскіданы па розных частках тэксту. Напрыклад, у тэксце «Матылёк» пра сініцу і зайца гаворыцца паміж эпізодамі пра матылька. Калі пераказваць толькі «Перад навальніцай», гэтыя звесткі лагічна сабраць разам. Галоўнае — каб выказванне было звязным і раскрывала тэму.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Частка зместу

    Выбарачны пераказ перадае не ўвесь тэкст, а толькі тое, што адносіцца да зададзенай тэмы.

  2. Межы тэмы

    Спачатку вызначаем тэму, асноўную думку і падтэмы тэксту, а потым — межы тэмы пераказу.

  3. Выпіскі

    Выбіраем з тэксту тое, што непасрэдна адносіцца да тэмы, і выпісваем трапныя словы і выразы.

  4. Стыль і тып

    Улічваем стыль і тып будучага выказвання: апавяданне, апісанне ці разважанне.

  5. План

    Складаем план; паслядоўнасць падзей у выбарачным пераказе можа не супадаць з тэкстам.

  6. Сувязь і праверка

    Звязваем часткі словамі-звязкамі, пішам чарнавік, правяраем і перапісваем.

Памятка: разбор па кроках

Тэма «Перад навальніцай» → бяром: прабубніў гром, мурашка пабегла да мурашніка, прапоўз жук, наляцеў віхор → апускаем: матылёк на кветках.

  1. Вызначы тэму і яе межы. Прачытай тэкст і заданне: што ўваходзіць у тэму пераказу, а што трэба апусціць.
  2. Адбяры матэрыял і складзі план. Выпішы з тэксту ўсё, што адносіцца да тэмы, і размяркуй гэта па пунктах плана.
  3. Звяжы часткі і правер. Напішы чарнавік, закрый «швы» словамі-звязкамі, правер і перапішы.

Цяпер растлумач: Як напісаць выбарачны пераказ: што выбіраць з тэксту і як звязаць выбранае ў адно цэлае?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое выбарачны пераказ?
2. Што робяць найперш, рыхтуючыся да выбарачнага пераказу?
3. Што трэба вызначыць у тэксце перад тым, як выбраць межы тэмы пераказу?
4. Якой можа быць паслядоўнасць падзей у выбарачным пераказе?
5. Што трэба апусціць у пераказе «Нечаканы адпор»?
6. Да якога тыпу належыць тэкст «Жураўка ідзе ў атаку»?
7. Як утвараюцца дзеепрыслоўі закончанага трывання?
8. Якім членам сказа з’яўляецца пажаўцеўшы ў сказе «Пажаўцеўшы, лісце апала з дрэў»?
9. Чым дзеепрыслоўе адрозніваецца ад дзеепрыметніка?
10. Якое дзеепрыслоўе правільна ўтворана ад дзеяслова слухаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑