§ 34. Прыслоўе як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля

Прыслоўе — самастойная нязменная часціна мовы, якая абазначае прымету дзеяння, прымету іншай прыметы або прадмета і адказвае на пытанні як? дзе? куды? па якой прычыне? якім чынам? колькі? чаму? з якой мэтай? навошта? і інш.

У сказе прыслоўі звычайна адносяцца да дзеяслова, прыметніка або прыслоўя: расказаць (як?) уголас, (наколькі?) вельмі сучасны, учора (калі?) ўвечары. Зрэдку прыслоўе можа адносіцца да назоўніка: дарога (якая?) дадому.

Прымету дзеяння прыслоўі абазначаюць, калі адносяцца да дзеяслова ці дзеепрыслоўя. Прымету іншай прыметы — калі адносяцца да прыметніка, дзеепрыметніка ці прыслоўя. Прымету прадмета — калі адносяцца да назоўніка.

• На шэрую прамерзлую зямлю (як?) бязгучна і (як?) густа сыплецца першы снег (Я. Брыль) — прымета дзеяння.
• Магутныя дрэвы, кронамі зросшыся (дзе?) уверсе, берагуць прахалоду і цень (Я. Скрыган) — прымета дзеяння пры дзеепрыслоўі.
• Восень была гожая і (як?) памяркоўна туманная (У. Караткевіч) — прымета прыметы.
• Праз хвіліну (як?) нечакана выразна і гучна загрымела музыка (І. Шамякін) — прымета прыметы: нечакана паясняе прыслоўі выразна і гучна.
• Так, работа (якая?) надарма (Я. Колас) — прымета прадмета.

Прыслоўе не змяняецца — не скланяецца і не спрагаецца. Таму канчатка ў прыслоўя няма: у слове лёгка -а — суфікс.

Прыслоўе падобнае да прыметніка, ад якога ўтворана, але прыметнік называе прымету прадмета і змяняецца: якасны выраб — адрамантаваць якасна; рэдкі выпадак — сустракацца рэдка; суседскі дом — сябраваць па-суседску; позні вечар — прыйсці позна.

Прыслоўе адрозніваюць ад назоўніка па пытанні: пахне (чым?) вясной — назоўнік, сустрэцца (калі?) вясной — прыслоўе; ісці (як?) удвух — прыслоўе, у двух вучняў — лічэбнік з прыназоўнікам.

Прыслоўе трэба адрозніваць ад падобнага да яго назоўніка з прыназоўнікам: адысці (куды?) ўбок — прыслоўе; глядзець у бок (чаго?) лесу — назоўнік з прыназоўнікам.

Пры асобным напісанні да назоўніка, ужытага з прыназоўнікам, можна:

• паставіць склонавае пытанне: ісці ў глыб (чаго?) пушчы;
• дабавіць тлумачальнае слова: на сустрэчу (з кім?) з сябрамі;
• дабавіць азначэнне: з самага пачатку ранняй восені.

У сказе прыслоўе найчасцей бывае акалічнасцю: Зямля заўсёды дзякуе (Прыказка). Дзякуе (калі?) заўсёды — акалічнасць часу.

Калі прыслоўе паясняе назоўнік у сказе, яно з’яўляецца азначэннем: вокны (якія?) насупраць, кава (якая?) па-турэцку.

Прыслоўі робяць маўленне больш дакладным і выразным: перадаюць паслядоўнасць дзеянняў, месца і спосаб дзеяння, час, калі яно адбываецца; служаць для сувязі сказаў у тэксце.

Прыслоўі могуць складаць граматычную аснову сказа і ўжывацца для перадачы стану душы чалавека і стану прыроды. Некаторыя прыслоўі (дзе, калі, куды) бываюць сродкам сувязі ў складаных сказах, іншыя выражаюць адносіны аўтара да выказанай думкі (па-першае, вядома, бясспрэчна, дарэчы, напэўна).