Прыслоўе

§ 35. Разрады прыслоўяў па значэнні (азнаямленне)

Знаёмімся з разрадамі прыслоўяў па значэнні: азначальнымі (спосабу дзеяння, меры і ступені) і акалічнаснымі (месца, часу, прычыны, мэты), а таксама з прыслоўямі, якія бываюць выказнікамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Мартын сумысна едзе павольна» (Я. Колас). Едзе як? — павольна. З якой мэтай павольна? — сумысна. Два прыслоўі побач, а значэнні ў іх розныя: адно называе спосаб дзеяння, другое — мэту.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

На якія разрады па значэнні падзяляюцца прыслоўі і як вызначыць разрад прыслоўя?

01

Што могуць абазначаць прыслоўі

Прыслоўі, адносячыся да дзеяслова, могуць абазначаць месца, час, прычыну, мэту, спосаб, меру і ступень дзеяння.

  • (Дзе?) Справа ляжала нізіна, уся ўкрытая лесам (Я. Скрыган).
  • Косцік (калі?) і ўчора, і пазаўчора хадзіў у лес па дровы (Я. Брыль).
  • (Чаму?) Згарача дзед Талаш кінуўся на жаўнераў (Я. Колас).
  • Мартын (з якой мэтай?) сумысна едзе павольна (Я. Колас).
  • Люблю (як?) бязмежна прадзедаў зямлю (М. Лужанін).
  • У вільготным паветры (у якой ступені?) крыху пацяплела (В. Вольскі).

Меру і ступень прыслоўі абазначаюць і тады, калі адносяцца да прыметніка ці іншага прыслоўя: Вось крыкнула птушка (наколькі?) зусім блізка (Я. Маўр).

02

Азначальныя прыслоўі

У залежнасці ад значэння прыслоўі падзяляюцца на азначальныя і акалічнасныя.

Да азначальных прыслоўяў адносяцца прыслоўі:

  • спосабу дзеяння (як? якім чынам?): асцярожна, бягом, нязручна, пешшу, штосілы, шэптам і інш.;
  • меры і ступені (колькі? наколькі? у якой ступені?): багата, вельмі, выключна, двойчы, дужа, мала, некалькі, трохі, удвая і інш.

У разрад азначальных уваходзяць і прыслоўі, якія ўтварыліся ад якасных прыметнікаў і адказваюць на пытанне як?: звонка, радасна, смела, шчыра, холадна.

03

Акалічнасныя прыслоўі

Да акалічнасных прыслоўяў адносяцца прыслоўі:

  • месца (дзе? куды? адкуль?): вакол, уверсе, дахаты, улева, аднекуль, знізу і інш.;
  • часу (калі? як доўга? з якога часу? да якога часу?): аднойчы, заўсёды, узімку, цяпер, штодзень, учора і інш.;
  • прычыны (чаму? па якой прычыне?): чамусьці, нашто, спрасонку, таму, чаму і інш.;
  • мэты (з якой мэтай?): назло, назнарок, наўмысна, напаказ, наперакор, сумысна і інш.
Паглядзім, як гэта працуе

Кліч — не кліч: маўчыць зацята, як пяску набраў у рот. Не́калі — будуе хату пад зямлёю чорны крот (В. Зуёнак).

Маўчыць (як?) зацята — прыслоўе спосабу дзеяння, азначальнае.

Гавары правільна

во́ддаль, на до́світку, на па́мяць, неўзнаро́к, удвая́, утрая́, паасо́бку

Слоўнікавыя словы параграфа — з націскам па падручніку.

Параўноўваем і заўважаем

Разрады прыслоўяў па значэнні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
РазрадПытанніПрыклады
месца (акалічнасныя)дзе? куды? адкуль?справа, вакол, дахаты, знізу
часу (акалічнасныя)калі? як доўга? з якога часу? да якога часу?учора, аднойчы, узімку, штодзень
прычыны (акалічнасныя)чаму? па якой прычыне?згарача, спрасонку, чамусьці
мэты (акалічнасныя)з якой мэтай?сумысна, назло, напаказ
спосабу дзеяння (азначальныя)як? якім чынам?бязмежна, бягом, шэптам
меры і ступені (азначальныя)колькі? наколькі? у якой ступені?крыху, вельмі, двойчы, удвая
04

Прыслоўі-выказнікі

Асобую групу складаюць прыслоўі, якія абазначаюць стан прыроды або чалавека і ў сказе з’яўляюцца выказнікамі: Добра ўлетку ў пушчы (В. Вольскі). У такіх сказах няма і не можа быць дзейніка — яны называюцца безасабовымі.

Некаторыя прыслоўі могуць быць толькі выказнікамі (неабходна, нельга, можна, патрэбна, трэба), яны спалучаюцца з дзеясловамі ў неазначальнай форме. Такія прыслоўі называюцца прэдыкатыўнымі: Трэба дома бываць часцей, трэба дома бываць не госцем… (Р. Барадулін).

Іншыя прыслоўі могуць быць і выказнікамі, і акалічнасцямі: Гэтак радасна, гэтак хораша, гэтак цёпла (Я. Брыль) — выказнікі; Хораша разлеглася ты, наша зямля… (М. Гамолка) — акалічнасць.

05

Фразеалагізмы ў ролі прыслоўяў

У ролі прыслоўяў могуць ужывацца ўстойлівыя выразы — фразеалагізмы. У сказе фразеалагізм з’яўляецца адным членам сказа.

  • за блізкі свет — вельмі далёка;
  • душа ў душу — вельмі дружна;
  • на вока — прыблізна, прыкладна;
  • нага за нагу — павольна, вельмі марудна;
  • спакон вякоў — заўсёды, пастаянна;
  • гады ў рады — вельмі рэдка.
Паглядзім, як гэта працуе

Падышлі бліжэй, і тут я спыніўся як укапаны (А. Кудравец).

Спыніўся (як?) як укапаны — фразеалагізм у ролі прыслоўя спосабу дзеяння, адна акалічнасць.

Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад прыслоўя

  1. Знаходзім галоўнае слова

    Вызначаем, да якога слова адносіцца прыслоўе.

    Мартын сумысна едзе павольна: сумысна, павольна → едзе

  2. Задаём пытанне

    Пытанне ставім ад галоўнага слова да прыслоўя.

    едзе (з якой мэтай?) сумысна; едзе (як?) павольна

  3. Называем разрад

    Па пытанні і значэнні вызначаем разрад.

    сумысна — мэты; павольна — спосабу дзеяння

  4. Адносім да групы

    Месца, часу, прычыны, мэты — акалічнасныя; спосабу дзеяння, меры і ступені — азначальныя.

    сумысна — акалічнаснае, павольна — азначальнае

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разрады прыслоўяў

Вызначы разрад прыслоўя. Прыслоўі — з правіл і даведкі параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра разрады прыслоўяў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму прыслоўі спосабу дзеяння і меры адносяць да азначальных, а прыслоўі месца і часу — да акалічнасных?

Зверыць разважанне

Азначальныя прыслоўі характарызуюць само дзеянне ці прымету: якое яно (асцярожна, шэптам) і ў якой меры (вельмі, удвая). Акалічнасныя прыслоўі называюць абставіны, у якіх адбываецца дзеянне: дзе, калі, чаму, з якой мэтай.

Параўнай: «Добра ўлетку ў пушчы» і «Ён добра ведае пушчу». Ці аднолькавая роля прыслоўя добра?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе добра абазначае стан прыроды і з’яўляецца выказнікам; сказ безасабовы, дзейніка ў ім няма і не можа быць. У другім сказе добра паясняе дзеяслоў ведае, адказвае на пытанне як? і з’яўляецца акалічнасцю спосабу дзеяння.

У сказе «Дзед ішоў нага за нагу» тры словы. Чаму яны лічацца адным членам сказа?

Зверыць разважанне

Нага за нагу — фразеалагізм, устойлівы выраз з адным значэннем ‘вельмі павольна’. Ён ужываецца ў ролі прыслоўя і адказвае на пытанне ішоў (як?). Таму ўвесь фразеалагізм — адна акалічнасць спосабу дзеяння.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзве вялікія групы

    Па значэнні прыслоўі падзяляюцца на азначальныя і акалічнасныя.

  2. Азначальныя

    Прыслоўі спосабу дзеяння (як? якім чынам?) і меры і ступені (колькі? наколькі?).

  3. Акалічнасныя

    Прыслоўі месца, часу, прычыны і мэты.

  4. Разрад — па пытанні

    Пытанне ставім ад галоўнага слова: справа (дзе?) — месца, сумысна (з якой мэтай?) — мэты.

  5. Прыслоўі-выказнікі

    Прыслоўі стану бываюць выказнікамі ў безасабовых сказах; нельга, можна, трэба — прэдыкатыўныя.

  6. Фразеалагізмы як прыслоўі

    За блізкі свет, нага за нагу, гады ў рады ўжываюцца як прыслоўі і з’яўляюцца адным членам сказа.

Памятка: разбор па кроках

Справа ляжала нізіна: ляжала (дзе?) справа — прыслоўе месца, акалічнаснае.

  1. Знаходжу галоўнае слова. Вызначаю, да якога слова адносіцца прыслоўе.
  2. Задаю пытанне. Ад галоўнага слова ставлю пытанне: дзе? калі? чаму? з якой мэтай? як? наколькі?
  3. Называю разрад і групу. Месца, часу, прычыны, мэты — акалічнасныя; спосабу дзеяння, меры і ступені — азначальныя.

Цяпер растлумач: На якія разрады па значэнні падзяляюцца прыслоўі і як вызначыць разрад прыслоўя?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія дзве групы падзяляюцца прыслоўі паводле значэння?
2. Якія прыслоўі ўваходзяць у разрад азначальных?
3. Да якога разраду адносіцца прыслоўе спрасонку?
4. На якое пытанне адказваюць прыслоўі мэты?
5. У якім радзе ўсе прыслоўі — прыслоўі месца?
6. Якое прыслоўе адносіцца да прыслоўяў меры і ступені?
7. Як называюцца прыслоўі нельга, можна, трэба, якія бываюць толькі выказнікамі?
8. Якую ролю выконваюць прыслоўі ў сказе «Гэтак радасна, гэтак хораша, гэтак цёпла» (Я. Брыль)?
9. Які фразеалагізм мае значэнне ‘вельмі далёка’?
10. Да якога разраду адносіцца прыслоўе ў сказе «Люблю бязмежна прадзедаў зямлю» (М. Лужанін)?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑